MN 109. KINH DÀI ĐÊM TRĂNG TRÒN
(Mahāpuṇṇamasutta) Bản tóm tắt→
1. Tôi đã nghe như vầy - một thời Thế Tôn ở tại Sāvatthī, trong khu vườn phía Đông, tại lâu đài của mẹ ông Migāra.
2. Vào lúc bấy giờ, nhân ngày lễ bố-tát rằm thứ mười lăm, trong đêm trăng tròn vành vạnh, Thế Tôn đang ngồi ngoài trời, xung quanh là chúng tỳ kheo.
3. Khi ấy, một vị tỳ kheo từ chỗ ngồi đứng dậy, đắp y lệch một bên vai, chắp tay hướng về phía Thế Tôn và thưa với Thế Tôn điều này: – Bạch Thế Tôn, con muốn hỏi Thế Tôn một vấn đề, nếu Thế Tôn cho phép con để giải đáp câu hỏi.
– Vậy này tỳ kheo, hãy ngồi xuống chỗ của mình và muốn hỏi gì thì hãy hỏi.
Khi ấy, vị tỳ kheo đó ngồi xuống chỗ của mình và thưa với Thế Tôn điều này:
4. – Bạch Thế Tôn, có phải đây là sự Bám giữ năm Tập hợp (ngũ thủ uẩn / pañcupādānakkhandhā), cụ thể là - sự Bám giữ Tập hợp Vật chất (sắc thủ uẩn / rūpupādānakkhandho), sự Bám giữ Tập hợp Cảm thọ (thọ thủ uẩn / vedanupādānakkhandho), sự Bám giữ Tập hợp Tư duy (tưởng thủ uẩn / saññupādānakkhandho), sự Bám giữ Tập hợp Hoạt động (hành thủ uẩn / saṅkhārupādānakkhandho) [và] sự Bám giữ Tập hợp Nguồn thức (thức thủ uẩn / viññāṇupādānakkhandho)?
– Này tỳ kheo, đây là sự Bám giữ năm Tập hợp, cụ thể là - sự Bám giữ Tập hợp Vật chất, sự Bám giữ Tập hợp Cảm thọ, sự Bám giữ Tập hợp Tư duy, sự Bám giữ Tập hợp Hoạt động [và] sự Bám giữ Tập hợp Nguồn thức.
– Lành thay, bạch Thế Tôn. Vị tỳ kheo ấy sau khi vui mừng đón nhận và tán thán lời Thế Tôn dạy, liền hỏi thêm Thế Tôn một câu hỏi nữa:
5. – Bạch Thế Tôn, vậy sự Bám giữ năm Tập hợp này lấy gì làm gốc rễ?
– Này tỳ kheo, sự Bám giữ năm Tập hợp này có gốc rễ từ sự mong muốn (dục / chanda).
6. – Bạch Thế Tôn, sự bám giữ (chấp thủ / upādānaṁ) có phải là sự Bám giữ năm Tập hợp, hay sự bám giữ nằm ngoài sự Bám giữ năm Tập hợp?
– Này tỳ kheo, sự bám giữ không phải là sự Bám giữ năm Tập hợp, sự bám giữ cũng không nằm ngoài sự Bám giữ năm Tập hợp. Này tỳ kheo, sự bám giữ là [lòng] tham đắm (dục tham / chandarāgo) trong sự Bám giữ năm Tập hợp.
(Ghi chú: ‘5 uẩn = cái xe’, ‘thủ = tình yêu’, ‘5 thủ uẩn = tình yêu cái xe’. Bản thân ‘cái xe’ và ‘tình yêu’ thì không phải vấn đề, vấn đề là sự ‘mê đắm’ của ta với cái xe mà gây đau khổ. Nên khi từ ‘sự Bám giữ năm Tập hợp’ hay ‘ngữ thủ uẩn’ là để chỉ sự mê đắm này)
7. – Bạch Thế Tôn, có thể có sự khác biệt về tham đắm (dục tham sai biệt / chandarāgavemattatā) trong sự Bám giữ năm Tập hợp hay không?
– Có thể có, này tỳ kheo - Thế Tôn nói - Ở đây, này tỳ kheo, có người khởi lên ý nghĩ như vầy: ‘Mong rằng trong tương lai ta sẽ có vật chất (sắc / rūpa) như vầy, trong tương lai ta sẽ có Cảm Thọ (thọ / vedanā) như vầy, trong tương lai ta sẽ có Tư duy (tưởng / saññā) như vầy, trong tương lai ta sẽ có hoạt động (hành / saṅkhāra) như vầy, trong tương lai ta sẽ có nguồn thức (thức / viññāṇa) như vầy’. Như vậy đó, này tỳ kheo, có thể có sự khác biệt về tham đắm trong sự Bám giữ năm Tập hợp.
8. – Bạch Thế Tôn, theo những cách nào (cho đến mức độ nào / kittāvatā) mà các Tập hợp có tên gọi là ‘Tập hợp’?
– Này tỳ kheo, bất kỳ vật chất nào - thuộc quá khứ, tương lai hay hiện tại, ở bên trong hay ở bên ngoài, thô (thô / oḷārikaṁ) hay tế, thấp kém hay tốt đẹp, ở xa hay ở gần - đây là Tập hợp Vật chất (sắc uẩn / rūpakkhandho). Bất kỳ Cảm Thọ nào - thuộc quá khứ, tương lai hay hiện tại, ở bên trong hay ở bên ngoài, thô hay tế, thấp kém hay tốt đẹp, ở xa hay ở gần - đây là Tập hợp Cảm thọ (thọ uẩn / vedanākkhandho). Bất kỳ Tư duy nào - thuộc quá khứ, tương lai hay hiện tại […lặp lại…] ở xa hay ở gần - đây là Tập hợp Tư duy (tưởng uẩn / saññākkhandho). Bất kỳ các hoạt động nào - thuộc quá khứ, tương lai hay hiện tại, ở bên trong hay ở bên ngoài, thô hay tế, thấp kém hay tốt đẹp, ở xa hay ở gần - đây là Tập hợp Hoạt động (hành uẩn / saṅkhārakkhandho). Bất kỳ nguồn thức nào - thuộc quá khứ, tương lai hay hiện tại, ở bên trong hay ở bên ngoài, thô hay tế, thấp kém hay tốt đẹp, ở xa hay ở gần - đây là Tập hợp Nguồn thức (thức uẩn / viññāṇakkhandho). Theo những cách như vậy đó, này tỳ kheo, mà các Tập hợp có tên gọi là ‘Tập hợp’.
9. – Bạch Thế Tôn, đâu là nguyên nhân (nhân / hetu), đâu là điều kiện (duyên / paccayo) để tuyên bố (thi thiết / paññāpanāya) về Tập hợp Vật chất? Đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện để tuyên bố về Tập hợp Cảm thọ? Đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện để tuyên bố về Tập hợp Tư duy? Đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện để tuyên bố về Tập hợp Hoạt động? Đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện để tuyên bố về Tập hợp Nguồn thức?
– Này tỳ kheo, bốn đặc tính lớn (tứ đại / cattāro mahābhūtā) là nguyên nhân, bốn đặc tính lớn là điều kiện để tuyên bố về Tập hợp Vật chất. Xúc (xúc / phasso) là nguyên nhân, Xúc là điều kiện để tuyên bố về Tập hợp Cảm thọ. Xúc là nguyên nhân, Xúc là điều kiện để tuyên bố về Tập hợp Tư duy. Xúc là nguyên nhân, Xúc là điều kiện để tuyên bố về Tập hợp Hoạt động. Này tỳ kheo, Danh–sắc (danh sắc / nāmarūpaṁ) là nguyên nhân, Danh–sắc là điều kiện để tuyên bố về Tập hợp Nguồn thức.
10. – Bạch Thế Tôn, làm thế nào lại có sự thấy mình là thật (thân kiến / sakkāyadiṭṭhi)?
– Ở đây, này tỳ kheo, kẻ phàm phu là người không học, không thấy các bậc thánh, không rành rẽ Giáo pháp (pháp / dhammassa) của bậc thánh, không được rèn luyện trong Giáo pháp của bậc thánh; không thấy các chân nhân, không rành rẽ Giáo pháp của chân nhân, không được rèn luyện trong Giáo pháp của chân nhân: xem vật chất là tự ngã (ngã / attato), hoặc xem tự ngã là có vật chất, hoặc xem vật chất ở trong tự ngã, hoặc xem tự ngã ở trong vật chất; xem Cảm Thọ là tự ngã, hoặc xem tự ngã là có Cảm Thọ, hoặc xem Cảm Thọ ở trong tự ngã, hoặc xem tự ngã ở trong Cảm Thọ; xem Tư duy là tự ngã, hoặc xem tự ngã là có Tư duy, hoặc xem Tư duy ở trong tự ngã, hoặc xem tự ngã ở trong Tư duy; xem các hoạt động là tự ngã, hoặc xem tự ngã là có các hoạt động, hoặc xem các hoạt động ở trong tự ngã, hoặc xem tự ngã ở trong các hoạt động; xem nguồn thức là tự ngã, hoặc xem tự ngã là có nguồn thức, hoặc xem nguồn thức ở trong tự ngã, hoặc xem tự ngã ở trong nguồn thức. Như vậy đó, này tỳ kheo, là có sự thấy mình là thật.
11. – Bạch Thế Tôn, làm thế nào lại không có sự thấy mình là thật?
– Ở đây, này tỳ kheo, người đệ tử bậc thánh có học, thấy các bậc thánh, rành rẽ Giáo pháp của bậc thánh, được rèn luyện kỹ trong Giáo pháp của bậc thánh; thấy các chân nhân, rành rẽ Giáo pháp của chân nhân, được rèn luyện kỹ trong Giáo pháp của chân nhân: không xem vật chất là tự ngã, cũng không xem tự ngã là có vật chất, cũng không xem vật chất ở trong tự ngã, cũng không xem tự ngã ở trong vật chất; không xem Cảm Thọ là tự ngã, cũng không xem tự ngã là có Cảm Thọ, cũng không xem Cảm Thọ ở trong tự ngã, cũng không xem tự ngã ở trong Cảm Thọ; không xem Tư duy là tự ngã, cũng không xem tự ngã là có Tư duy, cũng không xem Tư duy ở trong tự ngã, cũng không xem tự ngã ở trong Tư duy; không xem các hoạt động là tự ngã, cũng không xem tự ngã là có các hoạt động, cũng không xem các hoạt động ở trong tự ngã, cũng không xem tự ngã ở trong các hoạt động; không xem nguồn thức là tự ngã, cũng không xem tự ngã là có nguồn thức, cũng không xem nguồn thức ở trong tự ngã, cũng không xem tự ngã ở trong nguồn thức. Như vậy đó, này tỳ kheo, là không có sự thấy mình là thật.
12. – Bạch Thế Tôn, đâu là vị ngọt (vị ngọt / assādo), đâu là sự nguy hiểm (quá hoạn / ādīnavo), đâu là sự thoát khỏi (xuất ly / nissaraṇaṁ) đối với vật chất? Đâu là vị ngọt, đâu là sự nguy hiểm, đâu là sự thoát khỏi đối với Cảm Thọ? Đâu là vị ngọt, đâu là sự nguy hiểm, đâu là sự thoát khỏi đối với Tư duy? Đâu là vị ngọt, đâu là sự nguy hiểm, đâu là sự thoát khỏi đối với các hoạt động? Đâu là vị ngọt, đâu là sự nguy hiểm, đâu là sự thoát khỏi đối với nguồn thức?
– Này tỳ kheo, dựa vào (duyên / paṭicca) vật chất mà khởi lên sự sung sướng (lạc / sukhaṁ) và an lạc (hỷ / somanassaṁ) nào, thì đây là vị ngọt ở trong vật chất. Vật chất nào không bền vững (vô thường / aniccaṁ), đau khổ (khổ / dukkhaṁ), có tính biến đổi (chịu sự biến hoại / vipariṇāmadhammaṁ), thì đây là sự nguy hiểm ở trong vật chất. Sự nhiếp phục tham đắm và sự từ bỏ (xả / pahānaṁ) tham đắm đối với vật chất, đây là sự thoát khỏi đối với vật chất. Này tỳ kheo, dựa vào Cảm Thọ […lặp lại…] dựa vào Tư duy […lặp lại…] dựa vào các hoạt động […lặp lại…] dựa vào nguồn thức mà khởi lên sự sung sướng và an lạc nào, thì đây là vị ngọt ở trong nguồn thức. Nguồn thức nào không bền vững, đau khổ, có tính biến đổi, thì đây là sự nguy hiểm ở trong nguồn thức. Sự nhiếp phục tham đắm và sự từ bỏ tham đắm đối với nguồn thức, đây là sự thoát khỏi đối với nguồn thức.
13. – Bạch Thế Tôn, người biết như thế nào, thấy như thế nào thì đối với thân có nguồn thức này cùng mọi dấu hiệu (tướng / nimittesu) ở bên ngoài, không còn sự chảy ngầm của ngạo mạn tạo ra ‘tôi’ và ‘của tôi’ (ngã kiến, ngã sở kiến, mạn tùy miên / ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā)?
– Này tỳ kheo, bất kỳ vật chất nào - thuộc quá khứ, tương lai hay hiện tại, ở bên trong hay ở bên ngoài, thô hay tế, thấp kém hay tốt đẹp, ở xa hay ở gần - tất cả vật chất, [vị ấy] dùng trí tuệ chân chính thấy đúng như thật rằng: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi’. Bất kỳ Cảm Thọ nào […lặp lại…] Bất kỳ Tư duy nào […lặp lại…] Bất kỳ các hoạt động nào […lặp lại…] Bất kỳ nguồn thức nào - thuộc quá khứ, tương lai hay hiện tại, ở bên trong hay ở bên ngoài, thô hay tế, thấp kém hay tốt đẹp, ở xa hay ở gần - tất cả nguồn thức, [vị ấy] dùng trí tuệ chân chính thấy đúng như thật rằng: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi’. Này tỳ kheo, người biết như vậy, thấy như vậy thì đối với thân có nguồn thức này cùng mọi dấu hiệu ở bên ngoài, không còn sự chảy ngầm của ngạo mạn tạo ra ‘tôi’ và ‘của tôi’.