MN 108. KINH GOPAKAMOGGALLĀNA (Tóm lược)
Bối cảnh: Sự việc diễn ra tại thành Rājagaha (Vương Xá) không lâu sau khi Đức Phật qua đời. Lúc này, tình hình chính trị có sự căng thẳng: vua Ajātasattu xứ Magadha đang cho gia cố lại thành Rājagaha để đề phòng cuộc tấn công từ vua Pajjota. Vào một buổi sáng, nhân lúc còn quá sớm để đi khất thực trong thành, Ānanda đã ghé thăm công trường xây dựng do vị bà-la-môn tên là Gopakamoggallāna quản lý:
Vào lúc bấy giờ, vua xứ Magadha là Ajātasattu Vedehiputta đang cho tu sửa kiên cố thành Rājagaha vì đề phòng vua Pajjota... Rồi Tôn giả Ānanda đi đến công trường của bà-la-môn Gopakamoggallāna (đoạn 2, 4).
1. Sự khác biệt giữa người mở đường và người đi sau
Tại công trường, ông Gopakamoggallāna đặt câu hỏi rằng liệu trong hội chúng hiện tại có vị tỳ kheo nào có đầy đủ mọi phẩm chất giống hệt như ông Gotama (Đức Phật) hay không. Ānanda thẳng thắn trả lời là không, đồng thời chỉ ra sự khác biệt về vai trò giữa người đầu tiên tìm ra phương pháp và những người thực hành theo phương pháp đó về sau:
Không có một vị tỳ kheo nào hội tụ đầy đủ hoàn toàn và trọn vẹn mọi mặt những điều [mà] Thế Tôn... đã hội tụ. Bởi vì, này bà-la-môn, Thế Tôn là người làm khởi lên con đường chưa từng khởi lên, là người tạo ra con đường chưa từng được tạo ra, là người tuyên thuyết con đường chưa từng được tuyên thuyết, là người biết con đường, người hiểu con đường, người thông thạo con đường; còn các đệ tử ngày nay sống đi theo con đường [ấy] và hội tụ [những phẩm chất ấy] về sau (đoạn 5).
Cuộc trò chuyện đang diễn ra thì bị gián đoạn bởi sự xuất hiện của đại thần Vassakāra (một quan chức cấp cao xứ Magadha đang đi thị sát các công trường). Mãi đến cuối buổi gặp, khi vị đại thần đã rời đi, ông Gopakamoggallāna mới hỏi lại vấn đề này và được Ānanda nhắc lại câu trả lời trên (đoạn 6, 29).
2. Cơ chế duy trì sự đoàn kết: Quản trị bằng quy tắc chung thay vì người kế vị
Là một nhà quản lý nhà nước, đại thần Vassakāra lập tức quan tâm đến vấn đề quyền lực và sự kế thừa tổ chức sau khi người đứng đầu qua đời. Ông liên tiếp đặt hai câu hỏi: Liệu ông Gotama có chỉ định ai làm người lãnh đạo kế vị không? Nếu không, tập thể Tăng đoàn và các vị trưởng lão có bầu ra một người lãnh đạo mới để nương tựa không?
Khi Ānanda trả lời "không" cho cả hai câu hỏi, vị đại thần thắc mắc làm thế nào một tập thể không có người đứng đầu lại có thể duy trì được sự đoàn kết. Ānanda giải thích rằng hội chúng không dựa vào một cá nhân mà dựa vào hệ thống quy tắc đã được thiết lập (Giáo pháp và giới bổn Pātimokkha):
– Thưa Tôn giả Ānanda, khi không có nơi nương tựa như vậy thì đâu là nhân cho sự đoàn kết? – Này bà-la-môn, chúng tôi không phải là không có nơi nương tựa; này bà-la-môn, chúng tôi có nơi nương tựa; chúng tôi lấy Giáo pháp làm nơi nương tựa (đoạn 9).
Để làm rõ cách thức vận hành thực tế của nguyên tắc "lấy Giáo pháp làm nơi nương tựa", Ānanda mô tả quy trình sinh hoạt định kỳ của các tỳ kheo: họ họp mặt theo từng khu vực vào ngày lễ Bố-tát (Uposatha), cùng đọc lại bảng quy tắc chung (Pātimokkha) và xử lý các sai phạm hoàn toàn dựa trên quy định chứ không theo ý muốn chủ quan của bất kỳ cá nhân nào:
Vào ngày lễ Bố-tát (Uposatha), tất cả những ai trong chúng tôi sống nương tựa vào cùng một vùng ranh giới làng đều tập hợp lại một chỗ; sau khi tập hợp lại, chúng tôi thỉnh cầu vị nào thuộc lòng [giới bổn Pātimokkha] đọc tụng lên. Trong khi [giới bổn ấy] đang được đọc lên, nếu có vị tỳ kheo nào phạm lỗi hay vi phạm, chúng tôi xử lý vị ấy theo đúng Giáo pháp và theo đúng lời chỉ dạy. Không phải các vị tôn đức xử lý chúng tôi, mà chính Giáo pháp xử lý chúng tôi (đoạn 10).
3. Mười tiêu chuẩn để đánh giá và tôn trọng một cá nhân
Đại thần Vassakāra tiếp tục hỏi xem hiện tại các tỳ kheo có tôn kính và nương tựa vào một cá nhân cụ thể nào không. Ānanda một lần nữa phủ nhận việc tôn sùng vô điều kiện một cá nhân, mà cho biết hội chúng chỉ tôn trọng và nương tựa những ai đáp ứng được mười tiêu chuẩn thực tế:
Thế Tôn ấy... đã tuyên thuyết mười điều tạo niềm tin kính. Trong chúng tôi, vị nào có mặt những điều này thì hiện nay chúng tôi tôn kính, coi trọng, quý mến và cúng dường vị ấy; sau khi tôn kính và coi trọng thì sống nương tựa vào [vị ấy] (đoạn 13).
Mười tiêu chuẩn này bao gồm các phẩm chất từ đạo đức lối sống, kiến thức cho đến khả năng làm chủ tâm lý:
- Có lối sống đạo đức và kỷ luật: Giữ gìn giới luật Pātimokkha, cư xử đúng mực, cẩn trọng trước cả những lỗi nhỏ nhặt và rèn luyện theo các quy định (đoạn 14).
- Có học thức sâu rộng: Nghe nhiều, nhớ kỹ, nắm vững cả ý nghĩa lẫn văn từ của lời dạy và suy xét thấu đáo bằng nhận thức (đoạn 15).
- Biết đủ trong đời sống vật chất: Hài lòng với các nhu cầu cơ bản gồm y phục, thức ăn khất thực, chỗ ở và thuốc men trị bệnh (đoạn 16).
- Làm chủ được bốn trạng thái định tĩnh (bốn Thiền-na): Có khả năng đạt được bốn tầng Thiền-na một cách dễ dàng để sống an vui ngay trong hiện tại (đoạn 17).
- Có các năng lực đặc biệt về thân (đoạn 18).
- Có khả năng nghe vượt trội (tai thần) (đoạn 19).
- Có khả năng nhận biết trạng thái tâm lý của người khác: Biết rõ tâm người khác đang có hay không có sự đắm nhiễm (tham), ám ảnh khó chịu (sân), u mê (si), co rút, phân tán, đạt định hay đã giải thoát (đoạn 20).
- Nhớ lại các đời sống quá khứ (đoạn 21).
- Thấy rõ sự sinh tử của chúng sinh theo nghiệp (mắt thần) (đoạn 22).
- Đã loại bỏ hoàn toàn các nguồn ác trong tâm (lậu hoặc): Tự mình hiểu rõ và trực tiếp chứng nghiệm trạng thái tâm giải thoát và tuệ giải thoát ngay trong đời sống hiện tại (đoạn 23).
Nghe xong mười tiêu chuẩn này, đại thần Vassakāra và vị tướng quân đi cùng là Upananda đều đồng tình rằng việc dành sự tôn trọng cho những người có phẩm chất như vậy là hoàn toàn hợp lý (đoạn 24).
4. Phân biệt giữa "suy tư trong trạng thái tiêu cực" và "hành thiền chân chính"
Khi biết Ānanda đang ở tại rừng tre Veḷuvana - một nơi yên tĩnh rất thích hợp để độc cư hành thiền - đại thần Vassakāra nhớ lại một lần ông từng đến gặp ông Gotama tại Vesālī. Vị đại thần cho rằng lúc đó ông Gotama đã ca ngợi tất cả mọi hình thức "thiền" (jhāna - trong tiếng Pāḷi vừa có nghĩa là hành thiền, vừa có nghĩa là suy ngẫm, trầm tư):
Tại đó, Tôn giả Gotama ấy đã dùng nhiều cách nói về chuyện Thiền-na. Tôn giả Gotama ấy vừa là người hành thiền vừa là người có thói quen hành thiền. Và Tôn giả Gotama ấy đã tán thán tất cả mọi Thiền-na (đoạn 25).
Ānanda liền đính chính lại nhận định này. Ông giải thích rằng ông Gotama không khen ngợi mọi kiểu trầm tư thiền định, mà phân biệt rõ hai trường hợp dựa trên trạng thái thực tế của tâm lý:
Trường hợp bị phê phán: Khi một người ngồi trầm tư, suy nghĩ miên man nhưng tâm trí lại đang bị chi phối bởi năm trạng thái tiêu cực (năm triền cái: đắm nhiễm trong bản năng, ác ý, uể oải buồn ngủ, bồn chồn hối hận, và nghi ngờ) mà không biết cách thoát ra:
Ở đây có người sống với tâm bị xâm chiếm bởi đắm nhiễm trong bản năng, bị chi phối bởi đắm nhiễm trong bản năng, và không biết rõ đúng như thật sự thoát khỏi đắm nhiễm trong bản năng đã khởi lên; người ấy giữ đắm nhiễm trong bản năng ở bên trong rồi trầm tư, suy nghĩ miên man, nghiền ngẫm và u sầu suy tính. [Tương tự với ác ý; uể oải, buồn ngủ; bồn chồn, hối hận; và nghi ngờ]... Thế Tôn ấy đã không tán thán loại Thiền-na như vậy (đoạn 26).
Trường hợp được khuyến khích: Khi người thực hành đã tách rời khỏi các bản năng và những điều không thiện, đưa tâm vào bốn trạng thái tập trung, lắng dịu và sáng suốt (bốn tầng Thiền-na):
Ở đây vị tỳ kheo sau khi rời bỏ khỏi các bản năng, rời bỏ khỏi những điều không thiện, chứng và trú Thiền-na thứ nhất - trạng thái có chủ động hướng sự chú ý và nỗ lực duy trì sự chú ý, có phấn chấn và sung sướng sinh ra từ việc rời bỏ. Nhờ sự lắng dịu của việc chủ động hướng sự chú ý và nỗ lực duy trì sự chú ý, [vị ấy] chứng và trú Thiền-na thứ hai - trạng thái có sự lắng trong nội tại, tâm hợp thành một, không còn chủ động hướng sự chú ý và nỗ lực duy trì sự chú ý, có phấn chấn và sung sướng sinh ra từ định [...lặp lại...] Thiền-na thứ ba [...lặp lại...] chứng và trú Thiền-na thứ tư. Này bà-la-môn, Thế Tôn ấy đã tán thán loại Thiền-na như vậy (đoạn 27).
Đại thần Vassakāra ghi nhận sự phân biệt rõ ràng này rồi cáo từ để tiếp tục công việc triều chính (đoạn 28).
Bối cảnh kinh:
Ngay sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn, Tôn giả Ānanda đối thoại với bà-la-môn Gopakamoggallāna và đại thần Vassakāra tại thành Rājagaha về vấn đề người kế vị Đức Phật, nguyên tắc vận hành của Tăng đoàn dựa trên Giáo pháp và Giới luật thay vì quyền lực cá nhân, mười phẩm chất khiến một vị tỳ kheo đáng được kính trọng, cùng sự phân biệt giữa lối suy tư bị chi phối bởi năm triền cái và bốn tầng Thiền-na chân chính.
Ghi chú tài liệu:
- Bối cảnh chính trị vua Ajātasattu phòng bị vua Pajjota và nhân vật đại thần Vassakāra xứ Magadha phản ánh sát thực lịch sử Ấn Độ thời kỳ ngay sau khi Đức Phật tịch diệt (so sánh với Kinh Đại Bát Niết-bàn DN 16 và Tăng Chi Bộ AN 4.187).
- Định nghĩa về sự khác biệt giữa Đức Phật (người mở đường) và các đệ tử (người đi theo con đường) tương đồng với MN 107 và SN 22.58.
- Kinh có bản tương đương trong Hán tạng là Trung A-hàm số 145 (Kinh Cù-mặc Mục-kiền-liên).
Bảng thuật ngữ trong bài
| Thuật ngữ Pāḷi | Từ mới (Hiện đại) | Từ cũ (Hán-Việt) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| dhamma | điều; Giáo pháp | pháp | Tùy ngữ cảnh chỉ phẩm chất tâm lý hoặc lời dạy/quy tắc chung của Tăng đoàn. |
| [!] paṭisaraṇa | nơi nương tựa | y chỉ | paṭi + saraṇa (chỗ quay về nương nhờ, bảo hộ). |
| [!] sāmaggī | sự đoàn kết | hòa hợp | Danh từ trừu tượng từ samagga (cùng chung một khối, đồng lòng). |
| [!] dhammappaṭisaraṇa | lấy Giáo pháp làm nơi nương tựa | pháp y chỉ | Lấy quy tắc Giáo pháp và Giới luật làm chuẩn mực tối cao thay vì một cá nhân lãnh đạo. |
| [!] pasādanīya | tạo niềm tin kính | khả kính / tịnh tín | Từ gốc pasāda (sự trong sáng, tin tưởng, kính trọng). |
| pātimokkhasaṁvara | được bảo vệ bởi giới luật Pātimokkha | thu thúc bởi giới bổn Pātimokkha | |
| ācāragocarasampanno | cách cư xử đúng đắn | oai nghi chánh hạnh | |
| aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī | thấy rõ sự nguy hiểm trong những lỗi nhỏ nhặt | kiến úy ư vi tế tội | |
| samādāya sikkhati sikkhāpadesu | rèn luyện và học tập theo các điều học | thọ trì học giới | |
| gilānappaccaya | điều kiện vừa đủ cho người bệnh | duyên cho người bệnh | |
| jhāna | Thiền-na | thiền | |
| [!] ābhicetasika | thuộc tâm bậc cao | tăng thượng tâm | abhi (vượt trội, cao) + cetasika (thuộc về tâm). |
| [!] diṭṭhadhammasukhavihāra | đời sống an vui ngay trong hiện tại | hiện tại lạc trú | diṭṭhadhamma (ngay trong đời này/hiện tại) + sukhavihāra (sống an lạc). |
| [!] iddhividha | nhiều loại năng lực siêu nhiên | nhiều loại thần thông | |
| pajānāti | biết rõ | tuệ tri | |
| rāga | đắm nhiễm | tham | |
| dosa | ám ảnh khó chịu | sân | |
| moha | sự u mê | si | |
| [!] pubbenivāsa | đời sống quá khứ | túc mạng | pubbe (trước đây) + nivāsa (nơi từng sống, đời sống). |
| jāti | sự tái sinh | sinh | |
| sukha / dukkha | sung sướng / đau khổ | lạc / khổ | |
| āsava | nguồn ác | lậu hoặc | |
| khaya | cạn kiệt | đoạn tận | |
| abhiññā | hiểu toàn bộ | thắng tri | |
| sacchikatvā | trực tiếp chứng nghiệm | chứng ngộ | |
| kāmarāga | đắm nhiễm trong bản năng | dục ái | |
| nissaraṇa | thoát khỏi | xuất ly | |
| [NG] jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati | trầm tư, suy nghĩ miên man, nghiền ngẫm và u sầu suy tính | thiền, tịnh lự, tư duy, quán tưởng | Lối chơi chữ trong Pāḷi dựa trên gốc động từ jhāyati (suy ngẫm/thiền) cùng các tiền tố pa-, ni-, apa- để mô tả trạng thái tâm lý ủ rũ, suy tư tiêu cực khi bị 5 triền cái chi phối (cũng xuất hiện trong MN 50, SN 35.246). |
| byāpāda | ác ý | sân | |
| thinamiddha | uể oải, buồn ngủ | hôn trầm, thụy miên | |
| uddhaccakukkucca | bồn chồn, hối hận | trạo cử, hối quá | |
| vicikicchā | nghi ngờ | nghi | |
| vivicca | rời bỏ khỏi | ly | |
| kāma | bản năng | dục | |
| vitakka-vicāra | chủ động hướng sự chú ý và nỗ lực duy trì sự chú ý | tầm và tứ | |
| viveka | rời bỏ | viễn ly | |
| pīti | phấn chấn | hỷ | |
| vūpasama | lắng dịu | diệt | |
| ajjhattaṁ sampasādanaṁ | sự lắng trong nội tại | nội tĩnh | |
| cetaso ekodibhāvaṁ | tâm hợp thành một | nhất tâm | |
| avitakka-avicāra | không còn chủ động hướng sự chú ý và nỗ lực duy trì sự chú ý | vô tầm vô tứ |