MN 106. KINH LỘ TRÌNH ĐẾN TRẠNG THÁI BẤT ĐỘNG (Tóm lược)
Bối cảnh: Khi Đức Phật đang lưu trú tại thị trấn Kammāsadhamma thuộc xứ Kuru, ông đã trình bày cho các tỳ kheo một lộ trình rèn luyện tâm lý có tính hệ thống: đi từ việc vượt qua các ham muốn bản năng và thế giới vật chất, tiến dần lên các trạng thái thiền định sâu lắng hơn bằng cách dùng trạng thái sau làm điểm tựa để buông bỏ trạng thái trước, và cuối cùng chỉ ra điểm khác biệt cốt lõi giữa định tâm cao tột và sự giải thoát hoàn toàn.
1. Nhận diện sự cản trở của các ham muốn bản năng
Mở đầu buổi nói chuyện, Đức Phật chỉ ra rằng các nhu cầu và ham muốn bản năng của con người - dù là những thứ đang trải nghiệm ở hiện tại hay những thứ tâm trí kỳ vọng ở tương lai - đều có tính chất tạm bợ, dễ gây ảo tưởng. Khi tâm trí còn xoay quanh các bản năng này, các phản ứng tâm lý tiêu cực sẽ tự động nảy sinh và cản trở quá trình rèn luyện:
Những bản năng nào thuộc đời này, những bản năng nào thuộc đời sau; những suy nghĩ về bản năng nào thuộc đời này, những suy nghĩ về bản năng nào thuộc đời sau - cả hai thứ này đều thuộc lãnh địa của Ma vương... Chính tại đây, những trạng thái tâm xấu ác, không thiện như lòng tham, ác ý và sự hiếu thắng cùng nhau khởi lên. Chính chúng xuất hiện làm chướng ngại cho vị đệ tử của bậc thánh đang rèn luyện theo [pháp và luật] này (
etthete pāpakā akusalā mānasā abhijjhāpi byāpādāpi sārambhāpi saṁvattanti) (đoạn 2).
2. Ba bước chuyển hóa tâm đến "Trạng thái bất động"
Để thoát khỏi sự chi phối của bản năng và các tâm lý tham, ác ý, hiếu thắng, người thực hành có thể áp dụng một trong ba phương pháp suy nghĩ nhằm đưa tâm đạt tới sự vững chãi, không còn bị rung động (trạng thái bất động / āneñja):
- Cách thứ nhất (Mở rộng phạm vi của tâm): Thay vì để tâm thu hẹp trong các ham muốn cá nhân, người thực hành chủ động mở rộng tâm ra vô lượng để làm triệt tiêu các phản ứng tiêu cực:
Vậy ta hãy sống với tâm rộng mở, vĩ đại, vượt lên trên thế gian và tâm an trụ vững chắc (
vipulena mahaggatena cetasā vihareyyaṁ abhibhuyya lokaṁ adhiṭṭhāya manasā). Bởi khi ta sống với tâm rộng mở... thì những trạng thái tâm xấu ác, không thiện như lòng tham, ác ý và sự hiếu thắng sẽ không còn. Do hoàn toàn từ bỏ chúng, tâm của ta sẽ không còn nhỏ hẹp, trở nên vô lượng và được khéo luyện tập (đoạn 3).
- Cách thứ hai (Nhìn thẳng vào cấu trúc vật chất): Vượt qua sự hấp dẫn của các đối tượng bên ngoài bằng cách phân tích mọi hình tướng vật chất về lại các thành phần vật lý cơ bản của chúng:
...bất kỳ vật chất nào, tất cả vật chất đều là bốn đặc tính lớn và vật chất phát sinh từ bốn đặc tính lớn ấy (
yaṁ kiñci rūpaṁ sabbaṁ rūpaṁ cattāri ca mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ) (đoạn 4).
- Cách thứ ba (Quán sát tính tạm bợ của cả bản năng lẫn vật chất): Nhận thức rõ rằng cả các ham muốn bản năng lẫn các đối tượng vật chất (và mọi suy nghĩ về chúng) đều luôn biến đổi, từ đó dừng lại xu hướng bám víu:
...những bản năng... những vật chất... cả hai thứ này đều không bền vững. Cái gì không bền vững thì không đáng để vui mừng đón nhận, không đáng để tán dương, không đáng để ôm giữ (
yadaniccaṁ taṁ nālaṁ abhinandituṁ, nālaṁ abhivadituṁ, nālaṁ ajjhosituṁ) (đoạn 5).
Khi lặp đi lặp lại một trong ba cách nhìn nhận này, tâm của người thực hành sẽ trở nên lắng trong và xác lập được sự vững chắc. Ngay trong đời sống hiện tại, người đó hoặc sẽ chứng đạt được trạng thái thiền định bất động, hoặc giải thoát khỏi các trói buộc bằng trí tuệ. Nếu chưa giải thoát hoàn toàn, xu hướng tâm thức này sẽ dẫn dắt họ tái sinh về cảnh giới tương ứng với trạng thái bất động đó sau khi qua đời (đoạn 3, 4, 5).
3. Ba bước tiến lên trạng thái "Xứ Không Có Vật Gì"
Không dừng lại ở "trạng thái bất động", người thực hành tiếp tục làm lắng dịu tâm sâu hơn để tiến vào trạng thái tâm lý trống không, không còn nắm giữ bất kỳ đối tượng nào (xứ Không Có Vật Gì / ākiñcaññāyatana) thông qua ba cách quán chiếu:
- Cách thứ nhất (Nhận diện mọi nhận thức đều là suy nghĩ): Người thực hành nhận ra rằng ngay cả "suy nghĩ về trạng thái bất động" dù thanh tịnh đến đâu cũng vẫn là một dạng hoạt động của suy nghĩ (saññā), và hướng tâm tới nơi mọi suy nghĩ ấy dừng lại:
...tất cả đều là suy nghĩ. Nơi nào mà các suy nghĩ này chấm dứt không còn sót lại, nơi ấy là tĩnh lặng, nơi ấy là cao thượng - tức là xứ Không Có Vật Gì (
yatthetā aparisesā nirujjhanti etaṁ santaṁ etaṁ paṇītaṁ—yadidaṁ ākiñcaññāyatanaṁ) (đoạn 6).
- Cách thứ hai (Quan sát tính trống rỗng không có tự ngã): Tìm đến những nơi yên tĩnh (khu rừng, gốc cây, nhà trống) và quan sát trực tiếp vào tổ hợp thân-tâm hiện tại để thấy không có một thực thể "tôi" độc lập hay bất cứ thứ gì thực sự thuộc quyền sở hữu của "tôi":
Thứ này là trống rỗng, không có cái tôi hay cái thuộc về tôi (
suññamidaṁ attena vā attaniyena vā) (đoạn 7).
- Cách thứ ba (Cắt đứt tâm lý sở hữu hai chiều): Tháo gỡ hoàn toàn cảm giác mình thuộc về một ai đó/cái gì đó, cũng như cảm giác có cái gì đó thuộc về mình:
Tôi không thuộc về bất kỳ ai ở bất cứ đâu, và cũng không có bất cứ thứ gì của tôi ở bất kỳ đâu trong bất cứ điều gì (
nāhaṁ kvacani kassaci kiñcanatasmiṁ, na ca mama kvacani kismiñci kiñcanaṁ natthi) (đoạn 8).
4. Bước chuyển lên trạng thái tâm lý vi tế nhất
Tiếp tục nguyên tắc trên, người thực hành lại nhận thấy ngay cả nhận thức về "xứ Không Có Vật Gì" vẫn còn là một dấu vết của suy nghĩ. Khi làm lắng dịu luôn cả nhận thức về sự trống không này, tâm sẽ tiến vào trạng thái vi tế tột cùng của thiền định - nơi nhận thức gần như tắt lịm nhưng chưa hoàn toàn mất hẳn:
...những suy nghĩ về trạng thái bất động và những suy nghĩ về xứ Không Có Vật Gì - tất cả đều là suy nghĩ. Nơi nào mà các suy nghĩ này chấm dứt không còn sót lại, nơi ấy là tĩnh lặng, nơi ấy là cao thượng - tức là xứ Không Phải "có suy nghĩ"; Cũng Không Phải "không có suy nghĩ" (
yadidaṁ nevasaññānāsaññāyatanaṁ) (đoạn 9).
5. Ranh giới giữa Thiền định cao tột và Sự giải thoát hoàn toàn
Sau khi nghe lộ trình đi lên từng nấc thang thiền định, Tôn giả Ānanda nêu lên một câu hỏi thực tế về mặt kỹ thuật tu tập có thể gặp: Có lẽ là một cách tu tập thời đó: phủ định hiện hữu 3 thời (quá khứ, hiện tại, tương lai) và phủ định cái tôi, dẫn đến trạng thái tâm hoàn toàn bình thản (upekkhā), thì người đó đã giải thoát hoàn toàn (Niết-bàn) chưa?
Bạch Thế Tôn, ở đây, có vị tỳ kheo thực hành như sau: 'Không có cái [thực sự] tồn tại, không cái gì là của tôi; không có cái gì hình thành trong tương lai, không có cái gì của tôi trong tương lai; những cái gì đang có, những cái gì đã thành - tôi đều từ bỏ' (
no cassa, no ca me siyā; na bhavissati, na me bhavissati; yadatthi yaṁ, bhūtaṁ—taṁ pajahāmi). Như vậy, vị ấy đạt được sự bình thản. Bạch Thế Tôn, vị tỳ kheo ấy có hoàn toàn tịch diệt hay không hoàn toàn tịch diệt? (đoạn 10).
Đức Phật trả lời rằng: có người sẽ giải thoát, nhưng có người vẫn không giải thoát. Điểm khác biệt nằm ở việc người đó phản ứng thế nào đối với chính "sự bình thản" mà mình vừa đạt được:
- Trường hợp không giải thoát (Vẫn còn bám giữ vi tế): Dù đã buông bỏ mọi thứ bên ngoài để có được sự bình thản, nhưng nếu hành giả lại nảy sinh sự yêu thích, hài lòng và giữ chặt lấy trạng thái bình thản đó, thì thức vẫn còn một điểm tựa để bám vào. Lúc này, người đó chỉ đang đánh đổi những sự bám giữ thô thiển để lấy một "nơi bám giữ tối cao" (upādānaseṭṭha) là tầng thiền vô sắc cao nhất:
Vị ấy vui mừng đón nhận, tán dương và tiếp tục ôm giữ sự bình thản đó. Khi vị ấy vui mừng đón nhận, tán dương và tiếp tục ôm giữ sự bình thản đó, nguồn thức trở nên phụ thuộc vào đó và lấy đó làm sự bám giữ (
tannissitaṁ hoti viññāṇaṁ tadupādānaṁ). Này Ānanda, vị tỳ kheo còn sự bám giữ thì không hoàn toàn tịch diệt... Bởi đây chính là nơi bám giữ tối cao, này Ānanda, tức là xứ Không Phải "có suy nghĩ"; Cũng Không Phải "không có suy nghĩ" (đoạn 10, 11).
- Trường hợp giải thoát hoàn toàn (Không còn chỗ bám giữ): Ngược lại, nếu hành giả đạt được sự bình thản nhờ quán chiếu buông bỏ, đồng thời không đón nhận, không tự hào và không bám víu vào chính sự bình thản ấy, thì tâm thức không còn bất cứ điểm tựa nào để duy trì sự trói buộc:
Khi vị ấy không vui mừng đón nhận, không tán dương và không tiếp tục ôm giữ sự bình thản đó, nguồn thức không phụ thuộc vào đó và không lấy đó làm sự bám giữ (
na tannissitaṁ hoti viññāṇaṁ na tadupādānaṁ). Này Ānanda, vị tỳ kheo không còn sự bám giữ thì hoàn toàn tịch diệt (đoạn 12).
6. Nguyên lý "Nương tựa từng bước" và định nghĩa về Giải thoát
Qua lời giải thích của Đức Phật, ông Ānanda nhận ra phương pháp thực hành ở đây là dùng cái tinh tế hơn làm chỗ dựa tạm thời để vượt qua cái thô thiển hơn (nương tựa từng bước một / nissāya nissāya), rồi hỏi thêm về định nghĩa trực tiếp của "sự giải thoát của bậc thánh" (đoạn 13).
Đức Phật đúc kết lại rằng toàn bộ các trạng thái tâm lý - tính từ các ham muốn bản năng, vật chất, cho đến tận các tầng thiền định cao nhất như xứ Không Phải "có suy nghĩ"; Cũng Không Phải "không có suy nghĩ" - tất cả vẫn nằm trong phạm vi của cấu trúc tự ngã (sakkāya). Sự giải thoát đích thực chỉ xảy ra khi tâm hoàn toàn buông xả, không còn bám giữ vào bất kỳ trạng thái nào trong số đó:
Những bản năng... những vật chất... những suy nghĩ về trạng thái bất động, những suy nghĩ về xứ Không Có Vật Gì và những suy nghĩ về xứ Không Phải "có suy nghĩ"; Cũng Không Phải "không có suy nghĩ" - đây là tự ngã, trong toàn bộ phạm vi của tự ngã (
esa sakkāyo yāvatā sakkāyo). Còn đây là trạng thái bất tử, tức là sự giải thoát của tâm không còn bám giữ (etaṁ amataṁ yadidaṁ anupādā cittassa vimokkho) (đoạn 13).
Khép lại bài kinh, sau khi đã vạch rõ toàn bộ lộ trình lý thuyết và kỹ thuật thực hành, Đức Phật nhắc nhở các đệ tử rằng phần việc hướng dẫn của người thầy đã xong, việc còn lại là sự tự thân thực hành của mỗi người tại các nơi yên tĩnh để không phải hối tiếc về sau (đoạn 14, 15).
Bối cảnh kinh:
Tại thị trấn Kammāsadhamma xứ Kuru, Đức Phật giảng cho các tỳ kheo về các lộ trình thiền định giúp vượt thoát sự chi phối của bản năng và vật chất, tiến dần qua các tầng định vô sắc (Trạng thái bất động, Xứ Không Có Vật Gì, Xứ Không Phải "có suy nghĩ" Cũng Không Phải "không có suy nghĩ") bằng cách nương tựa từng bước một. Cuối cùng, qua cuộc vấn đáp với Tôn giả Ānanda, Đức Phật chỉ rõ sự khác biệt quyết định giữa các tầng thiền định cao tột và sự giải thoát đích thực của bậc thánh: sự giải thoát chỉ thành tựu khi hành giả không còn đón nhận hay bám giữ ngay cả vào trạng thái bình thản vi tế nhất của tâm.
Ghi chú tài liệu:
- Bản kinh tương đương trong Hán tạng là Kinh Tịnh Bất Động Đạo (Trung A-hàm số 75 - MA 75).
- Công thức quán chiếu về tính trống rỗng không có "cái tôi" hay "cái thuộc về tôi" (đoạn 7-8) liên hệ mật thiết với Kinh Ví Dụ Con Rắn (MN 22) và Kinh Đại Không (MN 122).
- Công thức quán chiếu buông bỏ
"Giả như điều đó không có, thì đã không có cái của tôi..."(đoạn 10) xuất hiện nhiều lần trong Tương Ưng Bộ (SN 22.55) và Tăng Chi Bộ (AN 7.55).
Bảng thuật ngữ trong bài
| Thuật ngữ Pāḷi | Từ mới (Hiện đại) | Từ cũ (Hán-Việt) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| kāma | bản năng | dục | |
| [!] diṭṭhadhammika | thuộc đời này | hiện tại | diṭṭha (được thấy) + dhamma (hiện tượng/đời sống hiện tiền). |
| [!] samparāyika | thuộc đời sau | vị lai | Thuộc về đời sống tiếp nối về sau. |
| abhijjhā | lòng tham | tham dục | |
| byāpāda | ác ý | sân | |
| [!] sārambha | sự hiếu thắng | hiếu thắng / tranh chấp | Trạng thái tâm muốn hơn thua, đố kỵ, xung đột. |
| [!] mahaggata | vĩ đại | đại hành | Tâm mở rộng vượt khỏi giới hạn thông thường (thường chỉ các tầng thiền sắc giới và vô sắc giới). |
| pahānā | hoàn toàn từ bỏ | đoạn tận | |
| āyatana | trường | xứ | |
| [!] āneñja | trạng thái bất động | bất động | Từ na + iñjati (không dao động, không rung chuyển), chỉ Thiền thứ tư và hai tầng định vô sắc đầu. |
| [!] āneñjasappāyā paṭipadā | lộ trình thực hành thích hợp dẫn đến trạng thái bất động | bất động thích ứng đạo | sappāya: thích hợp, có lợi, hỗ trợ trực tiếp. |
| [!] adhimuccati | hướng tâm giải thoát | thắng giải | Quyết định hướng tâm, giải thoát khỏi các chướng ngại thấp hơn bằng trí tuệ. |
| viññāṇa | nguồn thức | thức | |
| rūpa | vật chất | sắc | |
| cattāri mahābhūtāni | bốn đặc tính lớn | tứ đại | |
| [!] upādāyarūpa | vật chất phát sinh từ | sắc y đại sinh | Các dạng vật chất phụ thuộc, phái sinh từ bốn đặc tính lớn. |
| [!] ajjhosati | ôm giữ | chấp trước | Nghĩa gốc: nuốt chửng, bám chặt không buông. |
| saññā | suy nghĩ | tưởng | |
| nirujjhati | chấm dứt | diệt | |
| ākiñcaññāyatana | xứ Không Có Vật Gì | vô sở hữu xứ | |
| [NG] nāhaṁ kvacani kassaci kiñcanatasmiṁ... | Tôi không thuộc về bất kỳ ai ở bất cứ đâu, và cũng không có bất cứ thứ gì của tôi ở bất kỳ đâu trong bất cứ điều gì | Ta không ở chỗ nào, thuộc về ai, và không có vật gì của ta ở chỗ nào cả | Câu Pāḷi chơi chữ quanh gốc kiñcana (vật sở hữu, mối bận tâm, sự ràng buộc) nhằm diễn tả sự buông bỏ triệt để ý niệm về tự ngã và sở hữu của tự ngã. |
| nevasaññānāsaññāyatana | xứ Không Phải "có suy nghĩ"; Cũng Không Phải "không có suy nghĩ" | phi tưởng phi phi tưởng xứ | |
| [NG] no cassa, no ca me siyā; na bhavissati, na me bhavissati | Giả như điều đó không có, thì đã không có cái của tôi; [nó] sẽ không có, để không có cái của tôi | Nếu không có, thời không có của ta; sẽ không có, thời sẽ không có của ta | Cấu trúc động từ assa / siyā vừa có thể hiểu theo lối giả định (nhìn về quá khứ/hiện tại của tiến trình tạo tác), vừa có thể hiểu theo lối nguyện ước hướng tới việc chấm dứt tạo tác trong tương lai. |
| pajahati | từ bỏ | đoạn trừ | |
| upekkhā | sự bình thản | xả | |
| paccaya | điều kiện | duyên | |
| upādāna | sự bám giữ | chấp thủ | |
| [!] upādānaseṭṭha | nơi bám giữ tối cao | thủ tối thắng | Sự bám giữ tinh vi và cao cấp nhất trong cõi thế gian. |
| sakkāya | tự ngã | thân | |
| [!] ariyo vimokkho | sự giải thoát của bậc thánh | thánh giải thoát | Sự giải thoát hoàn toàn khỏi mọi sự bám giữ, vượt thoát cả các tầng thiền vô sắc. |
| pamāda | sao nhãng | phóng dật |
Ghi chú
no cassa, no ca me siyā; na bhavissati, na me bhavissati = "Không có gì sẽ hiện hữu, không có gì là của tôi [hiện tại ], Sẽ không có gì hiện hữu, Sẽ không có gì là của tôi [tương lai]"
yadatthi yaṁ, bhūtaṁ—taṁ pajahāmī’ = “Bất cứ cái gì đang hiện hữu, bất cứ cái gì đã hình thành — tôi đều từ bỏ cái ấy.[quá khứ]”
Câu này còn xuất hiện trong ít nhất hai bài kinh khác thuộc Tam tạng Pāli AN 7.55 và ud 15.4.
Câu này chúng tôi thấy dấu ấn của: phủ định + [quá khứ, hiện tại, tương lai] Ngắn gọn có thể hiểu: "không có gì thực sự tồn tại, ngay cả tôi"