MN 104. KINH LÀNG SĀMAGĀMA (Tóm lược)
Bối cảnh: Khi Phật đang lưu trú tại làng Sāmagāma (xứ Sakya), giáo chủ phái Nigaṇṭha là Nāṭaputta (Mahāvīra - người đứng đầu đạo Jain) vừa qua đời tại Pāvā. Sự ra đi của người đứng đầu khiến hội chúng Nigaṇṭha rơi vào khủng hoảng, chia thành hai phe và tranh cãi gay gắt về giáo lý lẫn cách thức tu tập, làm cho những người cư sĩ ủng hộ cũng cảm thấy chán nản:
— Ông không hiểu Giáo pháp và Luật này, tôi mới hiểu Giáo pháp và Luật này! [...] Ông đang thực hành sai, tôi mới đang thực hành đúng! Lời tôi có lý, lời ông vô lý! Điều đáng nói trước thì ông nói sau, điều đáng nói sau thì ông nói trước! Lập trường lâu nay của ông đã bị lật ngược! (
na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi, ahaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāmi... Micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno) (đoạn 2).
Người tập sự xuất gia là Cunda từ Pāvā trở về đã kể lại sự việc này cho Ānanda. Nhìn thấy sự đổ vỡ của một tổ chức tôn giáo lớn ngay sau khi người sáng lập qua đời, Ānanda lo ngại tình trạng tương tự cũng sẽ xảy ra với Tăng đoàn sau khi Phật mất, nên đã cùng Cunda đến trình bày mối lo này với Phật:
Mong sao sau khi Thế Tôn qua đời, sự tranh cãi không khởi lên trong Tăng đoàn; vì sự tranh cãi ấy sẽ gây bất lợi cho nhiều người, gây bất hạnh cho nhiều người... (
mā heva bhagavato accayena saṅghe vivādo uppajji; svāssa vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya...) (đoạn 4).
1. Phân biệt giữa bất đồng cốt lõi và bất đồng thứ yếu
Trước nỗi lo của Ānanda, Phật đã phân tách vấn đề thành hai phương diện: phương pháp thực hành cốt lõi và các quy định sinh hoạt thường ngày.
Phật hỏi Ānanda xem trong hội chúng hiện tại có bất kỳ sự bất đồng nào về các pháp thực hành cốt lõi (bốn nơi chú tâm, siêng năng bốn điều thiện, bốn cổng thần thông, năm sức mạnh tinh thần, năm lực tinh thần, bảy dấu hiệu giác ngộ, Tám Bước Thiện) hay không. Ānanda xác nhận các tỳ kheo hoàn toàn thống nhất về phương pháp tu tập, nhưng lo ngại một số người hiện chỉ vâng phục vì nể mặt Phật; khi Phật qua đời, họ sẽ gây tranh cãi về những quy định liên quan đến cách thức mưu sinh và giới luật:
Tuy nhiên, bạch Thế Tôn, những người hiện đang sống bề ngoài tỏ vẻ vâng phục Thế Tôn, sau khi Thế Tôn qua đời, có thể sẽ gây ra sự tranh cãi trong Tăng đoàn liên quan đến nếp sống nuôi mạng hoặc giới bổn Pātimokkha (
tepi bhagavato accayena saṅghe vivādaṁ janeyyuṁ ajjhājīve vā adhipātimokkhe vā) (đoạn 5).
Đánh giá về nguy cơ này, Phật cho rằng những tranh cãi xoay quanh quy tắc sinh hoạt hay điều khoản giới luật chỉ là vấn đề nhỏ, còn sự bất đồng về mục tiêu và phương pháp thực hành mới thực sự nguy hiểm cho tập thể:
Này Ānanda, sự tranh cãi liên quan đến nếp sống nuôi mạng hoặc giới bổn Pātimokkha chỉ là chuyện nhỏ nhặt. Này Ānanda, nếu sự tranh cãi có khởi lên trong Tăng đoàn mà khởi lên về con đường hoặc về phương pháp thực hành, thì sự tranh cãi ấy mới gây bất lợi cho nhiều người... (
Appamattako so, ānanda, vivādo yadidaṁ—ajjhājīve vā adhipātimokkhe vā. Magge vā hi, ānanda, paṭipadāya vā saṅghe vivādo uppajjamāno uppajjeyya...) (đoạn 5).
2. Sáu nguyên nhân tâm lý dẫn đến tranh cãi
Thay vì chỉ nhìn vào các quy định bên ngoài, Phật chỉ ra 6 đặc điểm tâm lý cá nhân là gốc rễ làm nảy sinh xung đột trong tập thể (vivādamūlāni). Khi một thành viên mang những tâm lý này, họ sẽ mất đi sự tôn trọng đối với người dạy, giáo lý, tập thể và không hoàn thành việc rèn luyện của bản thân, từ đó gây ra chia rẽ:
- Hay tức giận và thù dai (
kodhano hoti upanāhī). - Vô ơn (phủ nhận công lao người khác) và thích hơn thua (
makkhī hoti paḷāsī). - Ganh tỵ và keo kiệt (
issukī hoti maccharī). - Gian xảo và giả dối (
saṭho hoti māyāvī). - Có những ham muốn xấu ác và có nhìn nhận sai (
pāpiccho hoti micchādiṭṭhi). - Bám chấp vào quan điểm cá nhân, khăng khăng giữ chặt và rất khó từ bỏ (
sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī).
Cách xử lý đối với 6 gốc rễ tâm lý này là tự quan sát (ở mình và người khác) để loại bỏ ngay khi chúng xuất hiện, hoặc ngăn ngừa không cho chúng phát sinh trong tương lai:
Nếu các ông nhận thấy gốc rễ của sự tranh cãi như vậy ở bên trong [mình] hay ở bên ngoài [nơi người khác], thì tại đó, này Ānanda, các ông hãy nỗ lực để từ bỏ chính gốc rễ của sự tranh cãi xấu ác ấy. Nếu các ông không nhận thấy [...], các ông hãy thực hành để chính gốc rễ của sự tranh cãi xấu ác ấy không xâm nhập vào trong tương lai (
tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha... āyatiṁ anavassavāya paṭipajjeyyātha) (đoạn 6-11).
3. Bốn loại vụ việc và Bảy phương pháp giải quyết tranh chấp
Khi các mâu thuẫn hoặc sai phạm đã thực sự xảy ra trong tổ chức, Phật đưa ra một khung pháp lý rõ ràng để xử lý. Phật phân loại các vấn đề phát sinh thành 4 nhóm vụ việc (cattāri adhikaraṇāni):
Vụ việc do tranh cãi [về đúng/sai trong Pháp và Luật], vụ việc do buộc tội nhau, vụ việc do phạm lỗi, vụ việc thuộc thủ tục hành chính của Tăng đoàn (
Vivādādhikaraṇaṁ, anuvādādhikaraṇaṁ, āpattādhikaraṇaṁ, kiccādhikaraṇaṁ) (đoạn 12).
Để giải quyết dứt điểm 4 nhóm vụ việc trên, Phật thiết lập 7 phương pháp phân xử (satta adhikaraṇasamathā):
- Xử lý trước mặt các bên (sammukhāvinayo): Khi có tranh cãi về Pháp và Luật, tất cả các bên phải họp mặt đầy đủ, lấy chuẩn mực chung của Giáo pháp ra đối chiếu khách quan để thống nhất cách giải quyết:
Sau khi tụ họp lại, chuẩn mực của Giáo pháp cần được cùng nhau đem ra đối chiếu rõ ràng. Sau khi đã đối chiếu rõ ràng chuẩn mực của Giáo pháp, vụ việc cần giải quyết ấy phải được làm cho lắng dịu theo đúng những gì phù hợp với chuẩn mực đó (
Sannipatitvā dhammanetti samanumajjitabbā. Dhammanettiṁ samanumajjitvā yathā tattha sameti tathā taṁ adhikaraṇaṁ vūpasametabbaṁ) (đoạn 14).
- Biểu quyết theo đa số (yebhuyyasikā): Nếu các tỳ kheo tại một trú xứ không thể tự giải quyết được bất đồng, họ phải đưa vụ việc đến một trú xứ có đông thành viên hơn để cùng đối chiếu chuẩn mực Giáo pháp và quyết định theo số đông:
Nếu các tỳ kheo ấy không thể làm lắng dịu vụ việc cần giải quyết đó tại trú xứ ấy, thì này Ānanda, các tỳ kheo ấy cần phải đi đến một trú xứ nào có nhiều tỳ kheo hơn. Tại đó, tất cả cần phải hòa hợp tụ họp lại với nhau... (
Te ce, ānanda, bhikkhū na sakkonti taṁ adhikaraṇaṁ tasmiṁ āvāse vūpasametuṁ. Tehānanda, bhikkhūhi yasmiṁ āvāse bahutarā bhikkhū so āvāso gantabbo) (đoạn 15).
- Xử lý bằng cách xác nhận trí nhớ (sativinayo): Áp dụng khi một thành viên bị cáo buộc phạm lỗi nặng nhưng bản thân người đó hoàn toàn trong sạch và nhớ rõ mình không hề vi phạm. Tập thể sẽ tuyên bố xác nhận trí nhớ trong sạch để minh oan cho người đó:
Vị ấy nói như vầy: 'Thưa các hiền giả, tôi không nhớ mình đã phạm một lỗi nặng như vậy, thuộc lỗi Trục xuất (Ba-la-di) hoặc lỗi gần với lỗi Trục xuất'. Này Ānanda, đối với vị tỳ kheo ấy, cần phải áp dụng xử lý bằng cách xác nhận trí nhớ (
Tassa kho, ānanda, bhikkhuno sativinayo dātabbo) (đoạn 16).
- Xử lý cho người đã hết điên loạn (amūḷhavinayo): Áp dụng để miễn truy cứu trách nhiệm cho một thành viên đã thực hiện các hành vi hoặc lời nói sai trái trong lúc bị rối loạn tâm thần (sau khi người đó đã bình phục):
Vị ấy nói như vầy: 'Thưa các hiền giả, tôi đã rơi vào chứng điên loạn, tâm trí bị rối loạn. Do cơn điên loạn ấy, tôi đã làm và nói nhiều điều không xứng hợp với người xuất gia. Tôi không nhớ việc đó. Lúc bị mê loạn tôi đã làm điều ấy'. Này Ānanda, đối với vị tỳ kheo ấy, cần phải áp dụng xử lý cho người đã hết điên loạn (
ahaṁ kho, āvuso, ummādaṁ pāpuṇiṁ cetaso vipariyāsaṁ... Tassa kho, ānanda, bhikkhuno amūḷhavinayo dātabbo) (đoạn 17).
- Xử lý dựa trên sự thú nhận (paṭiññātakaraṇaṁ): Áp dụng khi người phạm lỗi (dù bị nhắc nhở hay tự giác) thành thật nhận lỗi trước một vị lớn tuổi hơn và cam kết tự kiểm soát bản thân trong tương lai:
— Bạch ngài, tôi đã phạm lỗi tên như vầy, tôi xin thú nhận lỗi ấy. — Ông có thấy [lỗi] không? — Thưa vâng, tôi có thấy. — Trong tương lai ông hãy bảo vệ [mình nhé]. — Tôi sẽ bảo vệ (
ahaṁ, bhante, itthannāmaṁ āpattiṁ āpanno, taṁ paṭidesemī... Āyatiṁ saṁvareyyāsī’ti. ‘Saṁvarissāmī’ti) (đoạn 18).
- Xử lý kẻ quanh co chối tội (tassapāpiyasikā): Áp dụng đối với người cố tình nói dối, ban đầu chối tội nặng nhưng lại chỉ nhận tội nhẹ để đánh lạc hướng. Qua quá trình gặng hỏi vạch rõ sự mâu thuẫn trong lời khai, đương sự buộc phải thừa nhận hành vi gian dối và tội lỗi của mình:
Người chất vấn nói như vầy: 'Thưa hiền giả, chính cái lỗi nhỏ nhặt như vậy khi phạm phải, nếu không bị hỏi thì ông cũng chẳng đời nào thú nhận đâu; vậy thì khi đã phạm một lỗi nặng như vậy [...], lúc bị hỏi làm sao ông chịu thú nhận?' [...] Vị ấy nói như vầy: 'Thưa hiền giả, tôi có nhớ mình đã phạm một lỗi nặng như vậy [...]. Khi nãy tôi nói đùa đấy, tôi nói bừa đấy...' (
sarāmi kho ahaṁ, āvuso, evarūpiṁ garukaṁ āpattiṁ āpajjitā... Davā me etaṁ vuttaṁ, ravā me etaṁ vuttaṁ) (đoạn 19).
- Dàn xếp như lấy cỏ trùm lên (tiṇavatthārako): Khi cuộc xung đột kéo dài khiến các bên đều trót có nhiều lời nói và hành động sai phạm nhỏ nhặt, việc truy cứu từng lỗi riêng lẻ sẽ làm căng thẳng thêm trầm trọng. Lúc này, tất cả họp lại, mỗi bên cử một đại diện đứng ra nhận lỗi chung cho toàn bộ phe mình (ngoại trừ các trọng tội và lỗi liên quan đến người cư sĩ) để khép lại quá khứ, giống như lấy cỏ phủ lên mặt đất dơ:
Trong khi chúng tôi sống trong cảnh nảy sinh xung đột, nảy sinh cãi vã và rơi vào tranh chấp, chúng tôi đã làm và nói nhiều điều không xứng hợp với người xuất gia. [...] Tôi xin đem phương pháp dàn xếp như lấy cỏ trùm lên ra giữa Tăng đoàn để thú nhận bất cứ lỗi nào của các Tôn giả đây cũng như lỗi của chính tôi, ngoại trừ lỗi rất nặng và ngoại trừ lỗi liên quan đến người cư sĩ (
saṅghamajjhe tiṇavatthārakena deseyyaṁ, ṭhapetvā thullavajjaṁ ṭhapetvā gihipaṭisaṁyuttan’ti) (đoạn 20).
4. Sáu nguyên tắc xây dựng tập thể hòa hợp
Bên cạnh các biện pháp xử lý khi đã có sự cố, Phật đưa ra 6 nguyên tắc ứng xử chủ động (cha sāraṇīyā dhammā) giúp duy trì sự tôn trọng, quý mến và gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng:
- Hành động có sự yêu thương: Luôn cư xử bằng hành động thân thiện, giúp đỡ các vị đồng tu cả trước mặt lẫn sau lưng (
mettaṁ kāyakammaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca). - Lời nói có sự yêu thương: Luôn giao tiếp bằng lời nói thiện chí với các vị đồng tu cả trước mặt lẫn sau lưng (
mettaṁ vacīkammaṁ...). - Suy nghĩ có sự yêu thương: Luôn giữ ý nghĩ tốt đẹp, không ác ý đối với các vị đồng tu cả trước mặt lẫn sau lưng (
mettaṁ manokammaṁ...). - Chia sẻ vật chất công bằng: Cùng chia sẻ chung những vật phẩm, thức ăn nhận được một cách hợp pháp (cho đến thức ăn trong bình bát) với các đồng tu có giới hạnh, không chiếm giữ riêng tư (
apaṭivibhattabhogī hoti, sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī). - Thống nhất về đạo đức và kỷ luật: Cùng tuân thủ những chuẩn mực đạo đức trong sạch cả trước mặt lẫn sau lưng (
sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca). - Thống nhất về nhận thức và mục tiêu: Cùng chia sẻ chung một định hướng nhận thức giúp đưa đến sự chấm dứt đau khổ (
diṭṭhisāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca) (đoạn 21).
Cuối cùng, Phật khẳng định khi một tập thể cùng thực hành 6 nguyên tắc gắn kết này, các thành viên sẽ có đủ sự bao dung để chịu đựng và bỏ qua những lời nói dù vô tình hay nặng nề của nhau, nhờ đó giữ được sự ổn định lâu dài:
Này Ānanda, nếu các ông tiếp nhận và thực hành theo sáu điều đáng ghi nhớ này, thì này Ānanda, các ông có thấy lối nói năng nào, dù tế nhị hay thô thiển, mà các ông không thể kham nhẫn được chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn (
passatha no tumhe, ānanda, taṁ vacanapathaṁ aṇuṁ vā thūlaṁ vā yaṁ tumhe nādhivāseyyāthā”ti? “No hetaṁ, bhante”) (đoạn 22).
Bối cảnh kinh:
Tại làng Sāmagāma, nhân sự kiện giáo chủ Nigaṇṭha Nāṭaputta vừa qua đời tại Pāvā khiến hội chúng của ông chia rẽ và tranh cãi gay gắt, Tôn giả Ānanda đã bày tỏ nỗi lo ngại về nguy cơ bất hòa trong Tăng đoàn sau khi Đức Phật nhập diệt. Nhân dịp này, Đức Phật chỉ rõ sáu gốc rễ của sự tranh cãi, bốn loại vụ việc cần phân xử, bảy phương pháp dàn xếp tranh chấp và sáu nguyên tắc sống hòa hợp trong hội chúng.
Ghi chú tài liệu:
- Bối cảnh mở đầu về cái chết của Nigaṇṭha Nāṭaputta (Mahāvīra - tổ sư đạo Jain) tại Pāvā và sự chia rẽ của các đệ tử hoàn toàn tương đồng với đoạn mở đầu của Kinh Thanh Tịnh (DN 29) và Kinh Phúng Tụng (DN 33).
- Phần giải thích chi tiết về bốn loại vụ việc (adhikaraṇāni) và bảy phương pháp dàn xếp tranh chấp (satta adhikaraṇasamathā) từ đoạn 12 đến đoạn 20 mang đậm văn phong pháp lý của Luật tạng, tương ứng trực tiếp với chương Samathakkhandhaka trong Luật Tiểu Phẩm (Vin. Cv. 4). Đây là tư liệu quan trọng cho thấy sự giao thoa giữa Kinh (Sutta) và Luật (Vinaya) trong giai đoạn đầu kết tập.
- Sáu gốc rễ của sự tranh cãi và sáu nguyên tắc sống hòa hợp (cha sāraṇīyā dhammā - thường gọi là Lục hòa) cũng xuất hiện trong Kinh Tăng Chi Bộ (AN 6.11, AN 6.12, AN 6.36) và Kinh Trường Bộ (DN 33).
Bảng thuật ngữ trong bài
| Thuật ngữ Pāḷi | Từ mới (Hiện đại) | Từ cũ (Hán-Việt) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| [!] dhammavinaya | Giáo pháp và Luật | pháp luật | Chỉ toàn bộ lời dạy và quy tắc sống của một truyền thống tu hành. |
| [!] samaṇuddeso | người tập sự xuất gia | sa-di | samaṇa (sa-môn) + uddesa (người được chỉ dạy, học việc). |
| abhiññā | hiểu toàn bộ | thắng tri | |
| cattāro satipaṭṭhānā | bốn nơi chú tâm | tứ niệm xứ | |
| cattāro sammappadhānā | siêng năng bốn điều thiện | tứ chánh cần | |
| cattāro iddhipādā | bốn cổng thần thông | tứ như ý túc | |
| pañcindriyāni | năm sức mạnh tinh thần | ngũ căn | |
| pañca balāni | năm lực tinh thần | ngũ lực | |
| satta bojjhaṅgā | bảy dấu hiệu của giác ngộ | thất giác chi | |
| ariyo aṭṭhaṅgiko maggo | Tám Bước Thiện | bát chánh đạo | |
| [!] ajjhājīve | nếp sống nuôi mạng | tăng thượng mạng | Những quy định chi tiết liên quan đến việc mưu sinh, khất thực của tu sĩ. |
| [!] adhipātimokkhe | giới bổn Pātimokkha | tăng thượng giới | Những quy định chi tiết về giới điều trong Pātimokkha. |
| [!] vivādamūlāni | gốc rễ của sự tranh cãi | tranh căn | vivāda (tranh cãi) + mūla (gốc rễ). |
| pahānāya / pahānaṁ | từ bỏ | đoạn trừ | |
| micchādiṭṭhi | Nhìn nhận sai | tà kiến | |
| [!] sandiṭṭhiparāmāsī | bám chấp vào quan điểm của mình | kiến thủ | sandiṭṭhi (quan điểm cá nhân) + parāmāsa (bám giữ, nắm chặt). |
| [!] adhikaraṇāni | vụ việc cần giải quyết | tránh sự | Các vụ việc tranh chấp, cáo buộc, phạm giới hoặc thủ tục hành chính trong Tăng đoàn. |
| [!] adhikaraṇasamathā | phương pháp dàn xếp vụ việc | pháp diệt tránh | Bảy quy trình pháp lý để giải quyết dứt điểm các vụ việc trong Tăng đoàn. |
| vūpasamāya / vūpasamo | lắng dịu | diệt | |
| [!] sammukhāvinayo | xử lý trước mặt các bên | hiện tiền tỳ-ni | Giải quyết với sự có mặt trực tiếp của Tăng đoàn, các đương sự và chuẩn mực Giáo pháp, Luật. |
| [!] sativinayo | xử lý bằng cách xác nhận trí nhớ | ức niệm tỳ-ni | Tuyên bố xác nhận sự vô tội cho một vị tỳ kheo hoàn toàn trong sạch và nhớ rõ mình không phạm tội khi bị vu cáo. |
| [!] amūḷhavinayo | xử lý cho người đã hết điên loạn | bất si tỳ-ni | Miễn truy cứu các hành vi vi phạm của một vị tỳ kheo được thực hiện trong lúc bị tâm thần, điên loạn sau khi vị ấy đã hồi phục. |
| [!] paṭiññātakaraṇaṁ | xử lý dựa trên sự thú nhận | tự ngôn trị | Phân xử dựa trên sự tự nguyện thừa nhận lỗi lầm của đương sự. |
| [!] yebhuyyasikā | biểu quyết theo đa số | đa nhân ngữ | Giải quyết tranh chấp bằng cách lấy ý kiến của số đông. |
| [!] tassapāpiyasikā | xử lý kẻ quanh co chối tội | tội xứ sở / tìm tội tướng | Biện pháp chế tài áp dụng cho người có thái độ quanh co, tráo trở, nói dối trong quá trình thẩm vấn. |
| [!] tiṇavatthārako | dàn xếp như lấy cỏ trùm lên | như thảo phú địa | Biện pháp hòa giải tập thể khi hai phe phái đều có nhiều vi phạm nhỏ nhặt, cùng đại diện sám hối để khép lại quá khứ (như trải cỏ che lấp phân uế). |
| [!] dhammanetti | chuẩn mực của Giáo pháp | pháp dẫn | Đường hướng, tiêu chuẩn cốt lõi của Giáo pháp dùng để đối chiếu đúng sai. |
| pārājika | lỗi Trục xuất (Ba-la-di) | ba-la-di | |
| [!] pārājikasāmantena | lỗi gần với lỗi Trục xuất | cận ba-la-di | Chỉ nhóm lỗi nặng thứ hai sau Pārājika, tức lỗi Tăng xử lý (saṅghādisesa). |
| [!] sāraṇīyā | đáng ghi nhớ | khả niệm (lục hòa) | Từ gốc sarati (nhớ nghĩ đến), chỉ những nguyên tắc ứng xử khiến các thành viên luôn nhớ nghĩ tốt về nhau và gắn kết với nhau. |