MN 102. KINH NĂM VÀ BA (Tóm lược)
Bối cảnh: Tại khu vườn của ông Anāthapiṇḍika (rừng Jeta, thành Sāvatthī), Đức Phật trình bày với các tỳ kheo một bản phân tích hệ thống về các học thuyết triết học và các trải nghiệm thiền định đương thời. Nội dung bài kinh khảo sát cách con người hình thành các quan điểm về tương lai, quá khứ, cũng như cách các hành giả đánh giá về trạng thái giải thoát trong hiện tại.
1. Tóm lược các quan điểm về tương lai: Cấu trúc "Năm và Ba"
Khi bàn về vận mệnh của con người sau khi chết, các nhà tư tưởng đương thời đưa ra 5 nhóm quan điểm chính, nhưng có thể gom lại thành 3 nhóm lớn (nên gọi là "Năm và Ba"):
- Nhóm cho rằng có một bản ngã tồn tại nguyên vẹn sau khi chết (chia làm 3 nhánh: bản ngã có tư duy, bản ngã không có tư duy, và bản ngã không phải có tư duy cũng không phải không có tư duy).
- Nhóm cho rằng chết là chấm hết hoàn toàn (đoạn diệt).
- Nhóm chủ trương đạt được trạng thái Niết-bàn ngay trong đời sống hiện tại.
Như vậy, hoặc là họ tuyên bố một bản ngã đang hiện hữu sẽ nguyên vẹn không tật bệnh sau khi chết, hoặc là họ tuyên bố về sự đứt đoạn, sự tiêu mất và sự không tồn tại của một chúng sinh đang hiện hữu, hoặc là một số vị khẳng định về Niết-bàn ngay trong đời này. Như vậy, năm [quan điểm] này rút lại thành ba, từ ba triển khai thành năm - đây là phần tóm tắt của [pháp] Năm-và-Ba. (đoạn 2)
2. Phân tích 3 nhánh cho rằng "bản ngã tồn tại sau khi chết"
Nhánh thứ nhất: Bản ngã sau khi chết vẫn còn suy nghĩ (nhận thức) Những người theo quan điểm này mô tả bản ngã dưới nhiều dạng thức khác nhau (có vật chất, phi vật chất, đồng nhất, sai khác, hạn hẹp hay vô lượng...), vốn bắt nguồn từ các trải nghiệm tập trung tâm trí trong thiền định như việc mở rộng nguồn thức hay đạt đến trạng thái tâm trống rỗng ("Không có bất cứ thứ gì").
...hoặc trong số những suy nghĩ ấy - dù là các suy nghĩ về vật chất, dù là các suy nghĩ về phi vật chất, dù là các suy nghĩ đồng nhất, dù là các suy nghĩ sai khác - trạng thái nào được nói là trong sạch, tối cao, đứng đầu, vô thượng, thì một số vị khẳng định về xứ Không Có Vật Gì (ākiñcaññāyatana) với khởi ý 'Không có bất cứ thứ gì' là vô lượng và bất động. (đoạn 4)
Nhánh thứ hai: Bản ngã sau khi chết không còn suy nghĩ Nhánh này phản bác nhánh thứ nhất vì họ nhận thấy sự suy nghĩ và nhận thức luôn đi kèm với mệt mỏi, tổn thương. Do đó, họ cho rằng trạng thái không có tư duy mới là lý tưởng:
'Suy nghĩ là căn bệnh, suy nghĩ là cục nhọt, suy nghĩ là mũi tên; đây mới là an tịnh, đây mới là cao quý, tức là trạng thái không có tư duy' (Saññā rogo saññā gaṇḍo saññā sallaṁ, etaṁ santaṁ etaṁ paṇītaṁ yadidaṁ: ‘asaññan’ti). (đoạn 6)
Tuy nhiên, xét trên thực tế vận hành của tâm lý, Đức Phật chỉ ra rằng nguồn thức không thể tự mình tồn tại, sinh khởi hay phát triển nếu tách rời khỏi cơ thể vật chất, cảm thọ, suy nghĩ và các hoạt động tâm trí:
...bất kỳ sa-môn hay bà-la-môn nào nói như vầy: 'Tách rời khỏi vật chất, tách rời khỏi Cảm Thọ, tách rời khỏi Suy nghĩ, tách rời khỏi các hoạt động, tôi sẽ tuyên bố sự đến, sự đi, sự chết đi, sự sinh lại, sự lớn lên, sự phát triển hay sự lớn mạnh của nguồn thức' - điều này không thể xảy ra. (đoạn 7)
Nhánh thứ ba: Bản ngã không phải "có tư duy" cũng không phải "không có tư duy" Nhánh này bác bỏ cả hai nhánh trên: họ thấy có tư duy thì đau khổ như mang bệnh, nhưng không có tư duy thì lại rơi vào trạng thái đờ đẫn, mê mờ.
'Suy nghĩ là căn bệnh, suy nghĩ là cục nhọt, suy nghĩ là mũi tên; còn không có tư duy là sự mê mờ; đây mới là an tịnh, đây mới là cao quý, tức là trạng thái không phải "có tư duy" cũng không phải "không có tư duy"'. (đoạn 9)
Về mặt kỹ thuật thực hành, Đức Phật lưu ý rằng trạng thái tâm lý cực kỳ vi tế này không thể đạt tới bằng những suy tính hay nhận thức thông thường của giác quan, mà chỉ xuất hiện khi các hoạt động tâm trí đã lắng xuống gần như hoàn toàn, chỉ còn lại một phần tàn dư rất nhỏ:
...trường này không được nói là có thể đạt được bằng sự chứng đắc thông qua các hoạt động [thô], mà này các tỳ kheo, trường này được nói là chỉ có thể đạt được bằng sự chứng đắc khi chỉ còn tàn dư của các hoạt động (saṅkhārāvasesasamāpattipattabbametaṁ). (đoạn 10)
3. Phân tích quan điểm "chết là hết" (Đoạn diệt luận)
Những người theo thuyết đoạn diệt bác bỏ cả 3 nhánh trên. Họ nhận xét rằng những người mong cầu một đời sống sau khi chết chẳng khác nào thương nhân đi buôn luôn tính toán kiếm lời cho tương lai:
Ví như một người buôn bán khi đi buôn thường nghĩ như vầy: 'Từ món hàng này ta sẽ có được thứ này, nhờ cái này ta sẽ thu được cái kia'; cũng vậy, các vị sa-môn và bà-la-môn tôn quý ấy dường như giống hệt những người buôn bán khi nghĩ rằng: 'Sau khi chết chúng ta sẽ như vầy, sau khi chết chúng ta sẽ như vầy'. (đoạn 12)
Dù vậy, khi quan sát động cơ tâm lý của nhóm chủ trương "chết là hết", Đức Phật nhận thấy họ khởi lên quan điểm này vì quá sợ hãi và chán ghét cái "tự ngã" hiện tại nên muốn nó biến mất vĩnh viễn. Nhưng chính sự sợ hãi và muốn tiêu diệt tự ngã đó lại chứng tỏ tâm trí họ vẫn đang bị trói chặt vào khái niệm tự ngã:
Ví như một con chó bị xích bằng dây da, cột chặt vào một cây trụ hay cái cọc kiên cố, nó chỉ chạy quanh và xoay quanh chính cây trụ hay cái cọc ấy; cũng vậy, các vị sa-môn và bà-la-môn tôn quý này vì sợ hãi tự ngã, vì ghê tởm tự ngã mà lại cứ chạy quanh, xoay quanh chính tự ngã ấy (sakkāyabhayā sakkāyaparijegucchā sakkāyaññeva anuparidhāvanti anuparivattanti). (đoạn 12)
4. Phân tích 16 quan điểm suy diễn về quá khứ
Ngoài chuyện tương lai, nhiều nhà tư tưởng còn tranh luận về khởi nguyên trong quá khứ thông qua 16 mệnh đề (bản ngã và thế gian là thường còn hay vô thường, hữu hạn hay vô hạn, đồng nhất hay sai khác, hoàn toàn hạnh phúc hay đau khổ...), và ai cũng khẳng định chỉ có lý thuyết của mình mới là chân lý.
Đức Phật chỉ ra giới hạn nhận thức của các cuộc tranh luận này: không ai trong số họ có được sự hiểu biết thực nghiệm trực tiếp, mà chỉ dựa vào các nguồn gián tiếp hoặc suy đoán chủ quan. Khi thiếu trải nghiệm trực tiếp, mọi kiến thức mà họ nắm giữ đều trở thành sự bám giữ về mặt tư tưởng:
...việc các vị ấy tách rời khỏi lòng tin, tách rời khỏi sở thích cá nhân, tách rời khỏi truyền thống nghe lại, tách rời khỏi sự suy luận theo lý lẽ, tách rời khỏi sự chấp nhận một quan điểm sau khi suy ngẫm, mà lại có được hiểu biết trực tiếp nơi tự thân (paccattaṁyeva ñāṇaṁ) trong sạch và sáng suốt - điều này không thể xảy ra. Này các tỳ kheo, khi không có hiểu biết trực tiếp nơi tự thân trong sạch và sáng suốt, thì ngay cả một phần nhỏ hiểu biết mà các vị sa-môn và bà-la-môn tôn quý ấy làm rõ ở đó cũng được nói là sự bám giữ (upādānaṁ) của các vị sa-môn và bà-la-môn tôn quý ấy. (đoạn 15, 16)
5. Phân tích các trải nghiệm "Niết-bàn ngay trong đời này"
Có những người thực hành quyết định gác lại mọi suy diễn về quá khứ và tương lai, đồng thời rời bỏ các ham muốn bản năng để quay vào rèn luyện nội tâm. Qua từng bước lắng dịu tâm trí, họ đạt được những trạng thái bình an sâu sắc và cho rằng đó là đích đến tối hậu. Tuy nhiên, sự quan sát thực tế cho thấy các trạng thái này vẫn bị chi phối bởi quy luật thay đổi luân phiên:
- Giai đoạn 1 - Đạt được sự hân hoan do rời bỏ (tương ứng sơ thiền và nhị thiền): Khi trạng thái hân hoan này (chấm dứt), cảm giác ưu phiền/hụt hẫng liền xuất hiện thay thế, giống như ánh nắng và bóng râm đổi chỗ cho nhau:
Ví như bóng râm rời bỏ chỗ nào thì ánh nắng tràn ngập chỗ ấy, ánh nắng rời bỏ chỗ nào thì bóng râm tràn ngập chỗ ấy; cũng vậy, này các tỳ kheo, do sự hân hoan do rời bỏ bị làm ngưng nên khởi lên ưu phiền, do ưu phiền bị làm ngưng nên khởi lên sự hân hoan do rời bỏ. (đoạn 18)
- Giai đoạn 2 - Vượt qua hân hoan để đạt đến hạnh phúc phi bản năng (tương ứng tam thiền): Khi trạng thái hạnh phúc tĩnh lặng này chấm dứt, tâm lại rơi về trạng thái hân hoan (động hơn) trước đó:
Nơi vị ấy, hạnh phúc phi bản năng kia chấm dứt. Do hạnh phúc phi bản năng bị làm ngưng nên khởi lên sự hân hoan do rời bỏ; do sự hân hoan do rời bỏ bị làm ngưng nên khởi lên hạnh phúc phi bản năng. (đoạn 19)
- Giai đoạn 3 - Vượt qua hạnh phúc để đạt đến cảm thọ trung tính, không dễ chịu không khó chịu (tương ứng tứ thiền): Khi trạng thái bình thản này chấm dứt, tâm lại quay về trạng thái hạnh phúc trước đó:
Nơi vị ấy, cảm thọ không dễ chịu không khó chịu kia chấm dứt. Do cảm thọ không dễ chịu không khó chịu bị làm ngưng nên khởi lên hạnh phúc phi bản năng; do hạnh phúc phi bản năng bị làm ngưng nên khởi lên cảm thọ không dễ chịu không khó chịu. (đoạn 21)
- Giai đoạn 4 - Sự bám giữ vi tế vào ý niệm "Tôi đã giải thoát": Vượt qua cả cảm thọ trung tính, người thực hành tự nhận thấy mình đã hoàn toàn tịch tịnh. Đức Phật ghi nhận đây đúng là phương hướng thực hành tiến gần đến sự giải thoát, nhưng chỉ ra một điểm nghẽn tâm lý cuối cùng: chính ý niệm tự khẳng định "Tôi đã an tịnh, tôi đã đạt Niết-bàn" lại trở thành một điểm tựa mới để tâm bám giữ:
...quả thật vị tôn giả này có nói về con đường thích hợp hướng đến Niết-bàn. Thế nhưng vị sa-môn hay bà-la-môn tôn quý này vẫn còn đang bám giữ vào quan điểm chạy theo đời trước... hoặc vẫn còn đang bám giữ vào cảm thọ không dễ chịu không khó chịu. Và ngay cả việc vị tôn giả này tự nhìn nhận rằng: 'Tôi đã an tịnh, tôi đã đạt Niết-bàn, tôi không còn bám giữ' - chính điều đó cũng được nói là sự bám giữ của vị sa-môn hay bà-la-môn tôn quý này. (đoạn 24)
6. Nguyên lý vượt thoát và sự giải thoát không còn bám giữ
Xuyên suốt toàn bộ các học thuyết triết học và các tầng thiền định nêu trên, Đức Phật áp dụng chung một nhận thức thực tế: mọi trạng thái tâm lý dù cao siêu đến đâu cũng đều do điều kiện tạo thành, 'thô' (nghĩa là có tính cơ giới, cơ giới nghĩa là khi có xăng và lửa máy sẽ nổ, khi máy nổ bánh xe sẽ quay, đây là điều chắc chắn, gọi là tính cơ giới). Khi nhận ra rằng các hoạt động tạo tác của tâm có thể dừng lại hoàn toàn, Đức Phật không dừng trụ ở bất kỳ trạng thái nào trong số đó:
Biết rõ rằng: 'Đây là thứ hình thành từ điều kiện hợp lại và thô, nhưng có sự làm ngưng các hoạt động - có điều ấy' (Tayidaṁ saṅkhataṁ oḷārikaṁ atthi kho pana saṅkhārānaṁ nirodho atthetan’ti), nhờ thấy lối thoát khỏi điều đó, Người Đến Như Vậy đã vượt qua điều đó. (đoạn 4, 7, 10, 12, 15, 16, 18, 20, 22, 24)
Kết lại bài kinh, trạng thái an tịnh tối hậu không được định nghĩa bằng một học thuyết siêu hình hay một tầng thiền định cố định, mà là sự giải thoát khỏi mọi sự bám giữ thông qua việc hiểu thấu cơ chế vận hành của 6 giác quan khi tiếp xúc với thế giới:
Này các tỳ kheo, đây là trạng thái an tịnh tối cao vô thượng đã được Người Đến Như Vậy giác ngộ trọn vẹn, tức là: sau khi biết rõ đúng như thật sự hình thành, sự tan biến, vị ngọt, sự nguy hại và lối thoát khỏi của sáu trường Xúc, [đạt được] sự giải thoát không bám giữ (channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ viditvā anupādāvimokkho). (đoạn 25)
Bối cảnh kinh:
Tại rừng Jeta (Sāvatthī), Đức Phật phân tích hệ thống các quan điểm triết học và trải nghiệm thiền định đương thời. Ngài tóm lược các thuyết bàn về tương lai sau khi chết thành năm nhóm (có thể rút gọn thành ba, nên gọi là "Năm và Ba"), điểm qua 16 quan điểm bàn về quá khứ, đồng thời mổ xẻ các trạng thái chứng đắc thiền định sâu sắc mà nhiều tu sĩ lầm tưởng là Niết-bàn ngay trong hiện tại. Đức Phật chỉ ra tất cả các quan điểm và trạng thái tâm lý ấy đều là thứ hình thành từ điều kiện hợp lại, thô thiển và vẫn còn sự bám giữ vi tế, rồi khẳng định sự giải thoát tối hậu là giải thoát không bám giữ nhờ hiểu rõ sáu trường Xúc.
Ghi chú tài liệu:
- Bài kinh có mối liên hệ mật thiết về mặt cấu trúc với Kinh Phạm Võng (DN 1), đặc biệt trong cách phân loại các học thuyết suy diễn về quá khứ (pubbantakappikā) và tương lai (aparantakappikā).
- Tuy nhiên, MN 102 có những nét độc lập rất cổ xưa: (1) Thay vì liệt kê đủ 18 thuyết về quá khứ và 44 thuyết về tương lai để凑 thành con số 62 như DN 1, bài kinh này trình bày theo cấu trúc "Năm và Ba" (pañcattaya); (2) Ở phần "Niết-bàn ngay trong đời này" (diṭṭhadhammanibbāna), trong khi DN 1 bắt đầu bằng quan điểm hưởng thụ ngũ dục rồi qua bốn tầng Thiền-na, thì MN 102 đi sâu vào phân tích sự sinh diệt luân phiên của cảm giác qua các tầng định và sự ngộ nhận giải thoát ở mức độ vi tế nhất.
- Kinh không có bản tương đương trong Trung A-hàm Hán dịch, nhưng có bản tương đương đầy đủ trong truyền bản Tạng ngữ của bộ phái Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ (Mūlasarvāstivāda, được luận sư Śamathadeva trích dẫn trong Abhidharmakośopāyikā-ṭīkā).
Bối cảnh kinh:
Tại Sāvatthī, Đức Phật phân tích hệ thống các quan điểm siêu hình về tương lai và quá khứ của các giáo phái đương thời, cũng như các trạng thái định tĩnh cao cấp thường bị lầm tưởng là Niết-bàn ngay trong hiện tại (năm nhóm gom lại thành ba, ba triển khai thành năm). Ngài chỉ ra tính chất tạo tác, thô thiển và sự bám giữ vi tế ẩn đằng sau từng quan điểm hay trạng thái thiền định ấy - ngay cả ý niệm "tôi đang an tịnh, tôi không còn bám giữ" - từ đó khẳng định giải thoát đích thực là sự không bám giữ thông qua việc hiểu rõ bản chất của sáu trường xúc.
Ghi chú tài liệu:
- Hệ thống các quan điểm về quá khứ (pubbantakappikā) và tương lai (aparantakappikā) trong bài kinh này có sự tương đồng mật thiết với hệ thống 62 kiến chấp trong Kinh Phạm Võng (DN 1).
- Luận điểm bác bỏ sự tồn tại hay tái sinh độc lập của nguồn thức (viññāṇa) tách rời khỏi vật chất, cảm thọ, suy nghĩ và các hoạt động (đoạn 7) tương đồng trực tiếp với Kinh thuộc Tương Ưng Uẩn (SN 22.53, SN 22.54).
- Hình ảnh ẩn dụ con chó bị cột bằng dây da chạy quanh cây trụ (đoạn 12) tương đồng với Kinh Dây Da (SN 22.99).
- [VB] Bài kinh này có bản tương đương trong Kinh tạng chữ Tạng (Derge Kangyur, Pañcatraya-sūtra), nhưng không có bản kinh đơn lẻ tương đương trực tiếp trong Hán tạng Trung A-hàm (dù nội dung tương đồng với Kinh Phạm Động thuộc Trường A-hàm).
Bảng thuật ngữ trong bài
| Thuật ngữ Pāḷi | Từ mới (Hiện đại) | Từ cũ (Hán-Việt) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| [!] aparantakappikā | suy đoán về tương lai | bàn luận về hậu tế | aparanta (đời sau/tương lai) + kappika (suy diễn, giả định). |
| [!] aparantānudiṭṭhino | chấp giữ quan điểm về tương lai | chấp hậu tế kiến | Những người bám theo định kiến về đời sau. |
| [!] adhivuttipadāni | tuyên ngôn giáo điều | luận thuyết | Các mệnh đề khẳng định học thuyết siêu hình. |
| [!] attā | bản ngã | ngã | Khái niệm linh hồn hay cái tôi bất biến trong triết học Ấn Độ cổ đại. |
| saññī / asaññī | có tư duy / không có tư duy | hữu tưởng / vô tưởng | Từ gốc saññā (Suy nghĩ / tưởng). |
| nevasaññīnāsaññī | không phải có tư duy cũng không phải không có tư duy | phi tưởng phi vô tưởng | Trạng thái nhận thức cực kỳ vi tế, gần như tắt lịm nhưng chưa mất hẳn. |
| [!] arogo | còn nguyên vẹn | vô bệnh | Nghĩa đen: không bệnh tật; dùng trong ngữ cảnh siêu hình chỉ bản ngã không bị hư hoại sau khi chết. |
| [!] ucchedaṁ | sự đứt đoạn | đoạn diệt | Sự cắt đứt hoàn toàn sự sống sau khi chết (thuyết đoạn kiến). |
| [!] vināsaṁ | sự tiêu mất | hoại diệt | Sự tan rã, hủy diệt hoàn toàn. |
| vibhavaṁ | sự không tồn tại | phi hữu | |
| paññapenti | tuyên bố | thi thiết | |
| [!] diṭṭhadhammanibbānaṁ | Niết-bàn ngay trong hiện tại | hiện tại Niết-bàn | Quan điểm cho rằng đạt được sự thỏa mãn hay tịch tĩnh nào đó ngay trong đời này là cứu cánh. |
| rūpiṁ / arūpiṁ | có vật chất / phi vật chất | hữu sắc / vô sắc | Từ gốc rūpa (vật chất). |
| [!] ekattasaññiṁ | có tư duy đồng nhất | nhất tưởng | Trạng thái tâm chỉ nhận biết một đề mục đồng nhất (như trong các tầng thiền định). |
| [!] nānattasaññiṁ | có tư duy khác biệt | dị tưởng | Trạng thái tâm nhận biết nhiều đối tượng đa dạng, sai khác nhau. |
| [!] parittasaññiṁ | có tư duy giới hạn | tiểu tưởng | Nhận thức trong phạm vi nhỏ hẹp. |
| [!] appamāṇasaññiṁ | có tư duy vô lượng | vô lượng tưởng | Nhận thức mở rộng vô biên. |
| [!] viññāṇakasiṇaṁ | trạng thái tập trung bao trùm toàn bộ nguồn thức | thức biến xứ | Đề mục thiền định lấy thức vô biên làm đối tượng toàn khắp. |
| [!] āneñjaṁ | bất động | bất động | Trạng thái tâm định tĩnh sâu, không bị lay động. |
| tathāgato | Người Đến Như Vậy | Như Lai | |
| abhijānāti | hiểu toàn bộ | thắng tri | |
| ākiñcaññāyatanaṁ | xứ Không Có Vật Gì | vô sở hữu xứ | |
| saṅkhataṁ | thứ hình thành từ điều kiện hợp lại | hữu vi | |
| oḷārikaṁ | thô | thô | |
| nirodho / nirodhā | làm ngưng / biến mất | diệt | |
| saṅkhārānaṁ | hoạt động | hành | |
| nissaraṇa | thoát khỏi | xuất ly | |
| [!] saṅkhārāvasesasamāpattipattabbaṁ | đạt được bằng sự chứng nhập chỉ còn tàn dư của các hoạt động | do hành tàn dư định chứng đắc | Chỉ trạng thái Phi tưởng phi phi tưởng xứ, nơi các hoạt động tâm lý chỉ còn lại cực kỳ vi tế. |
| sakkāya | tự ngã | thân | Tập hợp năm uẩn mà tâm trí phàm phu đồng hóa làm "tôi". |
| [!] pubbantakappikā | suy đoán về quá khứ | bàn luận về tiền tế | pubbanta (đời trước/khởi thủy quá khứ) + kappika (suy diễn). |
| [!] pubbantānudiṭṭhino | chấp giữ quan điểm về quá khứ | chấp tiền tế kiến | |
| [!] sassato / asassato | thường hằng / không thường hằng | thường / vô thường | |
| upādānaṁ / upādiyati | sự bám giữ / bám giữ | chấp thủ | |
| [!] kāmasaṁyojanānaṁ | xiềng xích của bản năng | dục kiết sử | Những trói buộc tâm lý vào các khoái cảm giác quan. |
| pavivekaṁ | rời bỏ | viễn ly | Sự tách rời khỏi các kích thích bản năng. |
| pīti | phấn chấn | hỷ | |
| domanassaṁ | ưu phiền | ưu | |
| nirāmisaṁ | phi bản năng | vô vật thực | Không dựa trên các kích thích giác quan bên ngoài. |
| sukhaṁ | sung sướng | lạc | |
| adukkhamasukhaṁ vedanaṁ | cảm thọ không dễ chịu không khó chịu | thọ bất khổ bất lạc | |
| [!] channaṁ phassāyatanānaṁ | sáu trường xúc | sáu xúc xứ | Sáu giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, trí não) khi tiếp xúc với trần cảnh. |
| samudayañca | sự hình thành | tập | |
| atthaṅgamañca | tan biến | diệt | |
| [!] assādañca | sự hấp dẫn | vị ngọt | Cảm giác thỏa mãn, dễ chịu làm mồi nhử tâm trí bám dính. |
| [!] ādīnavañca | mối nguy hại | sự nguy hiểm | Mặt trái đau khổ, bất trắc của sự vật. |
| [!] anupādāvimokkho | giải thoát nhờ không bám giữ | vô thủ giải thoát | Sự giải thoát hoàn toàn do không còn chấp thủ bất cứ điều gì. |