MN 89. KINH LỜI TÁN THÁN PHÁP (Tóm lược)
Bối cảnh: Vua Pasenadi (Ba-tư-nặc) nước Kosala, lúc này 80 tuổi, đang đi công chuyện ngang qua thị trấn Medāḷupa. Khi đi dạo trong một khu vườn tĩnh lặng, vua nhớ đến Đức Phật và quyết định đến tịnh xá để thăm hỏi. Tại đây, vua đã trình bày những quan sát thực tế của mình về cộng đồng tỳ kheo so với xã hội và các nhóm tu sĩ khác.
1. Sự khiêm tốn và tôn trọng kỷ luật của một vị vua Dù là người có quyền lực tối cao, khi đến nơi tu tập, vua chủ động bỏ lại vũ khí và biểu tượng quyền lực để bước vào một cách tĩnh lặng.
"Rồi vua Pasenadi nước Kosala giao lại thanh gươm và chiếc khăn quấn đầu cho Dīgha Kārāyana ngay tại đó... đi đến ngôi tịnh xá đang đóng cửa ấy thật yên lặng, chậm rãi bước vào hiên nhà, ho nhẹ và gõ cửa." (đoạn 8).
2. Quan sát về sự kiên trì trong lối sống tu tập Vua nhận thấy nhiều tu sĩ của các giáo phái khác chỉ duy trì việc tu tập một thời gian, sau đó quay lại với lối sống hưởng thụ thế tục. Trong khi đó, các tỳ kheo duy trì lối sống này một cách trọn vẹn đến cuối đời.
"con thấy một số sa-môn và bà-la-môn thực hành đời sống thánh thiện có giới hạn trong mười năm... Rồi một thời gian sau, họ... tận hưởng và đắm chìm trong năm sợi dây trói buộc của bản năng. Nhưng ở đây... con thấy các tỳ kheo thực hành đời sống thánh thiện trọn vẹn và trong sạch cho đến trọn đời..." (đoạn 10).
3. Quan sát về sự hòa hợp trong cộng đồng Vua nhìn nhận thực tế rằng xã hội bên ngoài luôn đầy rẫy xung đột, từ tầng lớp cai trị cho đến các thành viên trong gia đình. Ngược lại, cộng đồng tỳ kheo lại duy trì được sự hòa thuận hiếm có.
"...các vua tranh cãi với các vua... mẹ tranh cãi với con trai... bạn bè tranh cãi với bạn bè. Nhưng ở đây... con thấy các tỳ kheo sống hòa hợp, hoan hỷ, không tranh cãi, hòa quyện như nước với sữa, nhìn nhau bằng ánh mắt thiện cảm." (đoạn 11).
4. Quan sát về trạng thái tâm lý và thể chất Vua so sánh ngoại hình tiều tụy, căng thẳng của một số tu sĩ khác với vẻ ngoài thư thái, vui vẻ của các tỳ kheo. Điều này cho thấy đời sống tinh thần của họ rất thoải mái và không bị áp lực.
"...con thấy một số sa-môn và bà-la-môn gầy gò, thô ráp, xấu xí... Nhưng ở đây... con thấy các tỳ kheo hân hoan, phấn chấn, vui vẻ, thỏa mãn các giác quan, không lo âu, thanh thản... với tâm trí tự do như loài nai rừng." (đoạn 12).
5. Quan sát về tính kỷ luật tự giác của đám đông Vua so sánh quyền lực của mình với Đức Phật. Dù vua có quyền sinh sát, người dân vẫn ngắt lời khi vua đang xét xử. Trong khi đó, hội chúng của Phật giữ im lặng tuyệt đối một cách tự nguyện mà không cần đến sự đe dọa hay hình phạt.
"...khi con đang ngồi xét xử, thỉnh thoảng người ta vẫn ngắt lời con... Nhưng ở đây... trong lúc Thế Tôn đang thuyết giảng Giáo pháp cho hàng trăm hội chúng, lúc bấy giờ không có một tiếng hắt hơi hay tiếng ho nào... Một hội chúng được huấn luyện khéo léo đến thế này mà không cần dùng đến gậy gộc hay gươm đao." (đoạn 13).
6. Khả năng thuyết phục giới trí thức Vua quan sát thấy những học giả sắc bén thường chuẩn bị sẵn các lý lẽ để đến tranh luận và bắt bẻ Đức Phật. Tuy nhiên, sau khi nghe giảng, họ từ bỏ ý định đối đầu và tự nguyện xin gia nhập cộng đồng tu học.
"Họ chuẩn bị một câu hỏi... để bắt bẻ ông ấy... Sau khi được Thế Tôn dùng việc giảng về Giáo pháp để chỉ dẫn... họ thậm chí không hỏi Thế Tôn câu hỏi đó... Trái lại, họ xin Thế Tôn cho phép từ bỏ gia đình sống không gia đình." (đoạn 14-15).
7. Sự kính trọng tự nguyện từ những người phục vụ Vua nhận ra một nghịch lý: những người thợ mộc do chính vua trả lương và nuôi dưỡng lại dành sự tôn kính tự nguyện cho Đức Phật nhiều hơn là cho vua.
"Hai người thợ mộc Isidatta và Purāṇa này ăn cơm của ta, dùng xe của ta... thế nhưng họ không thể hiện sự hạ mình tôn kính đối với ta như đối với Thế Tôn... họ nằm ngủ, hướng đầu về phía Đức Thế Tôn đang ở và quay chân về phía con." (đoạn 18).
8. Sự tương đồng về nhân thân Cuối cùng, vua bày tỏ sự gần gũi với Đức Phật dựa trên những điểm chung về xuất thân, quê quán và tuổi tác.
"...Thế Tôn thuộc giai cấp chiến binh, con cũng thuộc giai cấp chiến binh; Thế Tôn là người Kosala, con cũng là người Kosala; Thế Tôn tám mươi tuổi, con cũng tám mươi tuổi..." (đoạn 19).
Khảo sát văn bản
- Bối cảnh kinh: Bài kinh này ghi lại cuộc gặp gỡ cuối cùng giữa vua Pasenadi (Ba-tư-nặc) nước Kosala và Đức Phật tại thị trấn Medāḷupa của người Sakya (Thích-ca). Vua Pasenadi, lúc này cũng đã 80 tuổi như Đức Phật, bày tỏ niềm tin sâu sắc của mình đối với Đức Phật, Giáo pháp và Tăng chúng thông qua những quan sát thực tế về đời sống của các tỳ kheo so với các tu sĩ ngoại đạo và dân chúng thế tục. Sau khi vua rời đi, Đức Phật gọi những lời tán thán này là "những đài tưởng niệm về Giáo pháp" (dhammacetiyāni).
Bảng thuật ngữ trong bài
| Thuật ngữ Pali | Từ mới (Hiện đại) | Từ cũ (Hán-Việt) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| dhammiyā kathāya | giảng về Giáo pháp | pháp thoại | Đã có trong bảng. |
| kāmaguṇehi | sợi dây trói buộc của bản năng | ngũ dục | Đã có trong bảng. |
| ādibrahmacariyakānī | cốt lõi đời sống thánh thiện | sơ thiện phạm hạnh | Đã có trong bảng. |
| diṭṭhigatāni | các quan điểm | ác kiến / tà kiến | Từ gốc diṭṭhi (Nhìn nhận) + gata (đi đến/rơi vào). |
| [!] brahmacariya | đời sống thánh thiện | phạm hạnh | Đời sống tu tập thanh tịnh, đoạn trừ dâm dục. |
| [!] sammāsambuddho | Tự Mình Giác Ngộ Hoàn Toàn | Chánh Đẳng Giác | |
| [!] arahanta | bậc Xứng Đáng | A-la-hán | |
| [!] dhammacetiyāni | đài tưởng niệm về Giáo pháp | pháp tháp / pháp thế tôn | Những lời phát biểu tôn vinh Giáo pháp. |
| [!] dhammanvayo | sự suy diễn hợp lý về Giáo pháp | pháp tùy quán / pháp suy diễn | Sự kết luận dựa trên quan sát thực tế. |
| [!] paramanipaccakāraṁ | sự hạ mình tôn kính tột bậc | chí cực tốn phẫn | |
| [!] agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya | từ bỏ gia đình sống không gia đình | xuất gia | |
| [!] vālavedhirūpe | như những người bắn chẻ sợi tóc | thiện xạ / tài giỏi | Ẩn dụ cho những học giả tranh luận sắc bén. |
Chú thích:
Theo chú giải của NM kinh Trung Bộ thì :
Khi Vua Pasenadi trở lại nơi ông đã để Dīgha Kārāyaṇa lại, ông chỉ tìm thấy một người đầy tớ gái, người đã báo tin cho ông. Sau đó ông vội vã đi đến Rājagaha để tranh thủ sự giúp đỡ của cháu trai mình, Vua Ajātasattu. Nhưng vì đến muộn, ông thấy cổng thành đã đóng. Kiệt sức vì cuộc hành trình, ông nằm xuống trong một gian nhà ngoài thành và qua đời trong đêm.
Sự kiện phản trắc và kết cục chúng tôi tìm thì được giải thích là nằm trong : "Chú giải Kinh Pháp Cú - Dhammapada Aṭṭhakathā". Các bản Chú giải (Aṭṭhakathā) mà chúng ta có hiện nay phần lớn được ngài Buddhaghosa (Phật Âm) hệ thống hóa lại tại Sri Lanka vào khoảng thế kỷ 5 CN — tức là gần 1000 năm sau thời Đức Phật.