MN 100. KINH SAṄGĀRAVA
(Saṅgāravasutta)Bản tóm tắt→
1. Tôi đã nghe như vầy: Một thời Đức Phật đang đi du hành trong xứ Kosala cùng với một hội chúng tỳ kheo đông đảo. Lúc bấy giờ, có nữ Bà-la-môn tên là Dhanañjānī sống tại Cañcalikappa, bà có niềm tin tuyệt đối (tịnh tín / abhippasannā) vào Đức Phật, Giáo pháp (pháp / dhamme) và Tăng chúng. Khi ấy, nữ Bà-la-môn Dhanañjānī bị trượt chân, bà liền thốt lên ba lần lời cảm hứng:
2. "Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, Đấng Chánh Đẳng Giác.
Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, Đấng Chánh Đẳng Giác.
Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, Đấng Chánh Đẳng Giác."
3. Lúc bấy giờ, thanh niên Saṅgārava đang sống tại Cañcalikappa, là người thông thạo ba tập Veda, cùng với các từ vựng, nghi lễ, ngữ âm học, từ nguyên học, và lịch sử là thứ năm; là người thông thạo ngữ pháp, văn phạm, triết học tự nhiên và các tướng của bậc đại nhân.
Thanh niên Saṅgārava nghe nữ Bà-la-môn Dhanañjānī thốt ra những lời như vậy. Nghe xong, anh ta nói với nữ Bà-la-môn Dhanañjānī: "Bà-la-môn Dhanañjānī này thật là tồi tệ, Bà-la-môn Dhanañjānī này thật là thấp kém, trong khi có các Bà-la-môn thông thạo ba Veda đang hiện diện, bà lại đi ca ngợi một sa-môn trọc đầu."
"Này chàng trai có khuôn mặt hiền lành, đó là vì anh không biết đến giới luật và trí tuệ (tuệ / paññāṇaṁ) của Đức Thế Tôn ấy. Này chàng trai có khuôn mặt hiền lành, nếu anh biết được giới luật và trí tuệ của Đức Thế Tôn ấy, anh sẽ không nghĩ rằng Đức Thế Tôn ấy đáng bị mắng chửi, đáng bị chê trách."
"Nếu vậy, thưa bà, khi nào sa-môn Gotama đến Cañcalikappa, bà hãy báo cho tôi biết."
"Vâng, chàng trai có khuôn mặt hiền lành," nữ Bà-la-môn Dhanañjānī nhận lời thanh niên Saṅgārava.
4. Rồi Đức Phật đi du hành dần dần trong xứ Kosala và đến Cañcalikappa. Tại đó, Đức Phật trú ở Cañcalikappa, trong khu rừng xoài của các Bà-la-môn thuộc dòng Todeyya.
5. Nữ Bà-la-môn Dhanañjānī nghe tin: "Đức Thế Tôn đã đến Cañcalikappa, đang trú ở Cañcalikappa, trong khu rừng xoài của các Bà-la-môn thuộc dòng Todeyya." Rồi nữ Bà-la-môn Dhanañjānī đi đến chỗ thanh niên Saṅgārava; sau khi đến, bà nói với thanh niên Saṅgārava: "Này chàng trai có khuôn mặt hiền lành, Đức Thế Tôn ấy đã đến Cañcalikappa, đang trú ở Cañcalikappa, trong khu rừng xoài của các Bà-la-môn thuộc dòng Todeyya. Này chàng trai có khuôn mặt hiền lành, nay anh hãy nghĩ xem đã đến lúc chưa."
"Vâng, thưa bà," thanh niên Saṅgārava đáp lời nữ Bà-la-môn Dhanañjānī, rồi đi đến chỗ Đức Phật; sau khi đến, anh ta chào hỏi Đức Phật. Sau khi trao đổi những lời chào hỏi thân hữu, anh ta ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, thanh niên Saṅgārava nói với Đức Phật:
6. "Thưa Tôn giả Gotama, có một số sa-môn, bà-la-môn đã đạt đến đích tột cùng nhờ hiểu toàn bộ (thắng tri / abhiññā) ngay trong hiện tại, họ tự nhận [đã đạt được] cốt lõi đời sống thánh thiện (sơ thiện phạm hạnh / ādibrahmacariyaṁ). Thưa Tôn giả Gotama, trong số những sa-môn, bà-la-môn đã đạt đến đích tột cùng nhờ hiểu toàn bộ ngay trong hiện tại, tự nhận [đã đạt được] cốt lõi đời sống thánh thiện ấy, Tôn giả Gotama thuộc hạng nào?"
7. "Này Bhāradvāja, ngay cả đối với những người đã đạt đến đích tột cùng nhờ hiểu toàn bộ ngay trong hiện tại, tự nhận [đã đạt được] cốt lõi đời sống thánh thiện, Ta cũng nói rằng có sự khác biệt.
Này Bhāradvāja, có một số sa-môn, bà-la-môn là người dựa vào truyền thống nghe lại (truyền thống / anussavikā). Họ dựa vào truyền thống nghe lại đạt đến đích tột cùng nhờ hiểu toàn bộ ngay trong hiện tại, tự nhận [đã đạt được] cốt lõi đời sống thánh thiện; giống như các Bà-la-môn thông thạo ba Veda. Lại có một số sa-môn, bà-la-môn chỉ thuần túy dựa vào niềm tin đạt đến đích tột cùng nhờ hiểu toàn bộ ngay trong hiện tại, tự nhận [đã đạt được] cốt lõi đời sống thánh thiện; giống như những người suy luận và dò xét (tầm tư dõng mãnh / takkī vīmaṁsī).
Này Bhāradvāja, có một số sa-môn, bà-la-môn đối với những điều (pháp / dhammesu) chưa từng được nghe trước đây, tự mình hiểu toàn bộ các Nguyên lý, (pháp / dhamma) đạt đến đích tột cùng nhờ hiểu toàn bộ ngay trong hiện tại, tự nhận [đã đạt được] cốt lõi đời sống thánh thiện.
Này Bhāradvāja, trong số những sa-môn, bà-la-môn đối với những điều chưa từng được nghe trước đây, tự mình hiểu toàn bộ các Nguyên lý, đạt đến đích tột cùng nhờ hiểu toàn bộ ngay trong hiện tại, tự nhận [đã đạt được] cốt lõi đời sống thánh thiện, Ta là một trong số họ. Này Bhāradvāja, điều này cần được hiểu theo cách thức sau đây, rằng trong số những sa-môn, bà-la-môn đối với những điều chưa từng được nghe trước đây, tự mình hiểu toàn bộ các Nguyên lý, đạt đến đích tột cùng nhờ hiểu toàn bộ ngay trong hiện tại, tự nhận [đã đạt được] cốt lõi đời sống thánh thiện, Ta là một trong số họ.
9. Này Bhāradvāja, trước khi giác ngộ, khi Ta còn là Bồ-tát chưa giác ngộ trọn vẹn, Ta đã nghĩ thế này: 'Đời sống gia đình thật chật hẹp, là con đường của bụi bặm; đời sống xuất gia thật thênh thang. Thật không dễ gì cho một người sống ở gia đình có thể thực hành cốt lõi đời sống thánh thiện hoàn toàn viên mãn, hoàn toàn trong sạch, trắng bạch như vỏ ốc. Hay là Ta hãy cạo bỏ râu tóc, mặc áo cà-sa, rời bỏ gia đình, sống không nhà.' Này Bhāradvāja, vào một thời gian sau, khi Ta còn trẻ, tóc đen nhánh, đang ở độ tuổi thanh xuân tươi đẹp, trong giai đoạn đầu của cuộc đời, mặc cho cha mẹ không đồng ý, khóc lóc nước mắt đầm đìa, Ta đã cạo bỏ râu tóc, mặc áo cà-sa, rời bỏ gia đình, sống không nhà.
Sau khi xuất gia như vậy, Ta đi tìm kiếm điều thiện, tìm kiếm trạng thái tĩnh lặng vô thượng, Ta đi đến chỗ Āḷāra Kālāma; sau khi đến, Ta nói với Āḷāra Kālāma: 'Thưa hiền giả Kālāma, tôi muốn thực hành cốt lõi đời sống thánh thiện trong Giáo pháp và giới luật này.'
Này Bhāradvāja, khi được nói vậy, Āḷāra Kālāma nói với Ta: 'Tôn giả hãy ở lại. Giáo pháp này là như vậy, nơi mà một người có trí không bao lâu có thể tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm (chứng ngộ / sacchikatvā) và đạt được giáo lý của vị thầy mình.'
Này Bhāradvāja, không bao lâu, rất nhanh chóng, Ta đã học thuộc lòng Giáo pháp ấy. Này Bhāradvāja, chỉ qua việc mấp máy môi, chỉ qua việc lặp lại lời nói, Ta đã tự nhận: 'Tôi nói lời của trí tuệ, tôi biết lời của bậc trưởng lão, và tôi thấy,' cả Ta và những người khác [đều công nhận như vậy].
Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Āḷāra Kālāma không tuyên bố Giáo pháp này chỉ dựa vào niềm tin, ông ấy [chắc hẳn] tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp]; chắc chắn Āḷāra Kālāma đang sống với sự biết và thấy Giáo pháp này.'
10. Này Bhāradvāja, rồi Ta đi đến chỗ Āḷāra Kālāma; sau khi đến, Ta nói với Āḷāra Kālāma: 'Thưa hiền giả Kālāma, ngài tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp] Giáo pháp này cho đến mức độ nào?' Này Bhāradvāja, khi được nói vậy, Āḷāra Kālāma đã tuyên bố về tầng Không Có Vật Gì (vô sở hữu xứ / ākiñcaññāyatana).
Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Không phải chỉ Āḷāra Kālāma mới có niềm tin, Ta cũng có niềm tin; không phải chỉ Āḷāra Kālāma mới có nỗ lực (tinh tấn / vīriya) [...lặp lại...] tập trung chú ý (niệm / sati) ... định (định / samādhi) ... trí tuệ (tuệ / paññā), Ta cũng có trí tuệ. Hay là Ta hãy nỗ lực để trực tiếp chứng nghiệm Giáo pháp mà Āḷāra Kālāma tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp].' Này Bhāradvāja, không bao lâu, rất nhanh chóng, Ta đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp] Giáo pháp ấy.
Này Bhāradvāja, rồi Ta đi đến chỗ Āḷāra Kālāma; sau khi đến, Ta nói với Āḷāra Kālāma: 'Thưa hiền giả Kālāma, có phải ngài tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm Giáo pháp này cho đến mức độ này không?'
'Thưa hiền giả, tôi tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm Giáo pháp này cho đến mức độ này.'
'Thưa hiền giả, tôi cũng đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp] Giáo pháp này cho đến mức độ này.'
'Thật là lợi ích cho chúng tôi, thưa hiền giả, thật là khéo đạt được cho chúng tôi, thưa hiền giả, khi chúng tôi được thấy một người bạn đồng tu như Tôn giả. Như vậy, Giáo pháp mà tôi tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm, thì hiền giả đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp]; Giáo pháp mà hiền giả tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp], thì tôi tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm. Như vậy, Giáo pháp mà tôi biết, hiền giả cũng biết; Giáo pháp mà hiền giả biết, tôi cũng biết. Như vậy, tôi như thế nào thì hiền giả như thế ấy, hiền giả như thế nào thì tôi như thế ấy. Nay hãy đến đây, thưa hiền giả, cả hai chúng ta hãy cùng nhau dẫn dắt hội chúng này.'
Này Bhāradvāja, như vậy Āḷāra Kālāma là thầy của Ta, lại đặt Ta là học trò ngang hàng với ông ấy, và tôn vinh Ta bằng sự tôn vinh cao quý.
Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Giáo pháp này không dẫn đến sự chán ghét, không dẫn đến cạn hết đắm nhiễm (ly tham / virāgāya), không dẫn đến chấm dứt (diệt / nirodhāya), không dẫn đến lắng dịu (diệt / upasamāya), không dẫn đến hiểu toàn bộ, không dẫn đến giác ngộ, không dẫn đến Niết-bàn, mà chỉ dẫn đến sự tái sinh vào tầng Không Có Vật Gì.' Này Bhāradvāja, Ta không hài lòng với Giáo pháp ấy, Ta chán ngán Giáo pháp ấy và rời đi.
11. Này Bhāradvāja, Ta đi tìm kiếm điều thiện, tìm kiếm trạng thái tĩnh lặng vô thượng, Ta đi đến chỗ Udaka Rāmaputta; sau khi đến, Ta nói với Udaka Rāmaputta: 'Thưa hiền giả, tôi muốn thực hành cốt lõi đời sống thánh thiện trong Giáo pháp và giới luật này.'
Này Bhāradvāja, khi được nói vậy, Udaka Rāmaputta nói với Ta: 'Tôn giả hãy ở lại. Giáo pháp này là như vậy, nơi mà một người có trí không bao lâu có thể tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp] giáo lý của vị thầy mình.'
Này Bhāradvāja, không bao lâu, rất nhanh chóng, Ta đã học thuộc lòng Giáo pháp ấy. Này Bhāradvāja, chỉ qua việc mấp máy môi, chỉ qua việc lặp lại lời nói, Ta đã tự nhận: 'Tôi nói lời của trí tuệ, tôi biết lời của bậc trưởng lão, và tôi thấy,' cả Ta và những người khác [đều công nhận như vậy].
Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Rāma không tuyên bố Giáo pháp này chỉ dựa vào niềm tin, ông ấy [chắc hẳn] tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp]; chắc chắn Rāma đã sống với sự biết và thấy Giáo pháp này.'
Này Bhāradvāja, rồi Ta đi đến chỗ Udaka Rāmaputta; sau khi đến, Ta nói với Udaka Rāmaputta: 'Thưa hiền giả, Rāma tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp] Giáo pháp này cho đến mức độ nào?' Này Bhāradvāja, khi được nói vậy, Udaka Rāmaputta đã tuyên bố về tầng Không Phải "Có Nhận Thức"; Cũng Không Phải "Mất Nhận Thức" (phi tưởng phi phi tưởng xứ / nevasaññānāsaññāyatana).
Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Không phải chỉ Rāma mới có niềm tin, Ta cũng có niềm tin; không phải chỉ Rāma mới có nỗ lực [...lặp lại...] tập trung chú ý ... định ... trí tuệ, Ta cũng có trí tuệ. Hay là Ta hãy nỗ lực để trực tiếp chứng nghiệm Giáo pháp mà Rāma tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp].' Này Bhāradvāja, không bao lâu, rất nhanh chóng, Ta đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp] Giáo pháp ấy.
12. Này Bhāradvāja, rồi Ta đi đến chỗ Udaka Rāmaputta; sau khi đến, Ta nói với Udaka Rāmaputta: 'Thưa hiền giả, có phải Rāma tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm Giáo pháp này cho đến mức độ này không?'
'Thưa hiền giả, Rāma tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm Giáo pháp này cho đến mức độ này.'
'Thưa hiền giả, tôi cũng đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp] Giáo pháp này cho đến mức độ này.'
'Thật là lợi ích cho chúng tôi, thưa hiền giả, thật là khéo đạt được cho chúng tôi, thưa hiền giả, khi chúng tôi được thấy một người bạn đồng tu như Tôn giả. Như vậy, Giáo pháp mà Rāma tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm, thì hiền giả đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp]; Giáo pháp mà hiền giả tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm và đạt đến [tận cùng của giáo pháp], thì Rāma tuyên bố đã tự mình hiểu toàn bộ, trực tiếp chứng nghiệm. Như vậy, Giáo pháp mà Rāma đã hiểu toàn bộ, hiền giả cũng biết; Giáo pháp mà hiền giả biết, Rāma cũng đã hiểu toàn bộ. Như vậy, Rāma như thế nào thì hiền giả như thế ấy, hiền giả như thế nào thì Rāma như thế ấy. Nay hãy đến đây, thưa hiền giả, hiền giả hãy dẫn dắt hội chúng này.' Này Bhāradvāja, như vậy Udaka Rāmaputta là bạn đồng tu của Ta, lại đặt Ta vào vị trí của người thầy, và tôn vinh Ta bằng sự tôn vinh cao quý.
Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Giáo pháp này không dẫn đến sự chán ghét, không dẫn đến cạn hết đắm nhiễm, không dẫn đến chấm dứt, không dẫn đến lắng dịu, không dẫn đến hiểu toàn bộ, không dẫn đến giác ngộ, không dẫn đến Niết-bàn, mà chỉ dẫn đến sự tái sinh vào tầng Không Phải "Có Nhận Thức"; Cũng Không Phải "Mất Nhận Thức".' Này Bhāradvāja, Ta không hài lòng với Giáo pháp ấy, Ta chán ngán Giáo pháp ấy và rời đi.
13. Này Bhāradvāja, Ta đi tìm kiếm điều thiện, tìm kiếm trạng thái tĩnh lặng vô thượng, đi du hành dần dần trong xứ Magadha và đến thị trấn Uruvelā. Tại đó, Ta thấy một vùng đất dễ thương, một khu rừng đáng yêu, một con sông chảy trong xanh với bến nước tốt đẹp dễ thương, và xung quanh có làng mạc để đi khất thực. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Vùng đất này thật dễ thương, khu rừng thật đáng yêu, con sông chảy trong xanh với bến nước tốt đẹp dễ thương, và xung quanh có làng mạc để đi khất thực. Thật là nơi phù hợp cho một thiện nam tử muốn nỗ lực tu tập.' Này Bhāradvāja, Ta liền ngồi xuống tại đó [với suy nghĩ]: 'Nơi này thật phù hợp để nỗ lực tu tập.'
14. Này Bhāradvāja, ba ví dụ khởi lên trong Ta, thật kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây. Này Bhāradvāja, giả sử có một khúc gỗ ướt, đầy nhựa, bị vứt xuống nước. Rồi có một người đến mang theo dụng cụ cọ xát tạo lửa [với suy nghĩ]: 'Ta sẽ tạo ra lửa, Ta sẽ làm cho sức nóng hiện ra.' Này Bhāradvāja, anh nghĩ thế nào, người ấy mang dụng cụ cọ xát tạo lửa đến cọ xát vào khúc gỗ ướt, đầy nhựa, bị vứt xuống nước đó, liệu có thể tạo ra lửa, làm cho sức nóng hiện ra được không?"
"Thưa Tôn giả Gotama, không thể được. Nguyên nhân vì sao? Thưa Tôn giả Gotama, vì đó là khúc gỗ ướt, đầy nhựa, lại bị vứt xuống nước; người ấy chỉ chuốc lấy sự mệt nhọc và phiền toái mà thôi."
"Cũng vậy, này Bhāradvāja, bất kỳ sa-môn hay bà-la-môn nào sống không rời bỏ (viễn ly / avūpakaṭṭhā) khỏi bản năng (dục / kāmehi) về mặt thân thể và tâm trí, và đối với bản năng, những mong muốn bản năng, luyến ái bản năng, mê đắm bản năng, khát khao bản năng, nung nấu bản năng của họ ở bên trong chưa được hoàn toàn từ bỏ (xả / suppahīno), chưa được hoàn toàn lắng dịu (diệt / suppaṭippassaddho); cho dù các vị sa-môn, bà-la-môn ấy có cảm nhận những cảm giác đau đớn, nhức nhối, thô ráp, cay nghiệt do sự nỗ lực ép xác gây ra, họ cũng không thể đạt được sự biết và thấy, sự giác ngộ vô thượng. Và cho dù các vị sa-môn, bà-la-môn ấy không cảm nhận những cảm giác đau đớn, nhức nhối, thô ráp, cay nghiệt do sự nỗ lực ép xác gây ra, họ cũng không thể đạt được sự biết và thấy, sự giác ngộ vô thượng. Này Bhāradvāja, đây là ví dụ thứ nhất khởi lên trong Ta, thật kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây.
15. Này Bhāradvāja, ví dụ thứ hai khởi lên trong Ta, thật kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây. Này Bhāradvāja, giả sử có một khúc gỗ ướt, đầy nhựa, bị vứt trên bờ đất khô ráo, cách xa nước. Rồi có một người đến mang theo dụng cụ cọ xát tạo lửa [với suy nghĩ]: 'Ta sẽ tạo ra lửa, Ta sẽ làm cho sức nóng hiện ra.' Này Bhāradvāja, anh nghĩ thế nào, người ấy mang dụng cụ cọ xát tạo lửa đến cọ xát vào khúc gỗ ướt, đầy nhựa, bị vứt trên bờ đất khô ráo, cách xa nước đó, liệu có thể tạo ra lửa, làm cho sức nóng hiện ra được không?"
"Thưa Tôn giả Gotama, không thể được. Nguyên nhân vì sao? Thưa Tôn giả Gotama, vì đó là khúc gỗ ướt, đầy nhựa, mặc dù bị vứt trên bờ đất khô ráo, cách xa nước; người ấy chỉ chuốc lấy sự mệt nhọc và phiền toái mà thôi."
"Cũng vậy, này Bhāradvāja, bất kỳ sa-môn hay bà-la-môn nào sống rời bỏ khỏi bản năng về mặt thân thể và tâm trí, nhưng đối với bản năng, những mong muốn bản năng, luyến ái bản năng, mê đắm bản năng, khát khao bản năng, nung nấu bản năng của họ ở bên trong chưa được hoàn toàn từ bỏ, chưa được hoàn toàn lắng dịu; cho dù các vị sa-môn, bà-la-môn ấy có cảm nhận những cảm giác đau đớn, nhức nhối, thô ráp, cay nghiệt do sự nỗ lực ép xác gây ra, họ cũng không thể đạt được sự biết và thấy, sự giác ngộ vô thượng. Và cho dù các vị sa-môn, bà-la-môn ấy không cảm nhận những cảm giác đau đớn, nhức nhối, thô ráp, cay nghiệt do sự nỗ lực ép xác gây ra, họ cũng không thể đạt được sự biết và thấy, sự giác ngộ vô thượng. Này Bhāradvāja, đây là ví dụ thứ hai khởi lên trong Ta, thật kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây.
16. Này Bhāradvāja, ví dụ thứ ba khởi lên trong Ta, thật kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây. Này Bhāradvāja, giả sử có một khúc gỗ khô, hết nhựa, bị vứt trên bờ đất khô ráo, cách xa nước. Rồi có một người đến mang theo dụng cụ cọ xát tạo lửa [với suy nghĩ]: 'Ta sẽ tạo ra lửa, Ta sẽ làm cho sức nóng hiện ra.' Này Bhāradvāja, anh nghĩ thế nào, người ấy mang dụng cụ cọ xát tạo lửa đến cọ xát vào khúc gỗ khô, hết nhựa, bị vứt trên bờ đất khô ráo, cách xa nước đó, liệu có thể tạo ra lửa, làm cho sức nóng hiện ra được không?"
"Thưa Tôn giả Gotama, có thể được. Nguyên nhân vì sao? Thưa Tôn giả Gotama, vì đó là khúc gỗ khô, hết nhựa, lại bị vứt trên bờ đất khô ráo, cách xa nước."
"Cũng vậy, này Bhāradvāja, bất kỳ sa-môn hay bà-la-môn nào sống rời bỏ khỏi bản năng về mặt thân thể và tâm trí, và đối với bản năng, những mong muốn bản năng, luyến ái bản năng, mê đắm bản năng, khát khao bản năng, nung nấu bản năng của họ ở bên trong đã được hoàn toàn từ bỏ, đã được hoàn toàn lắng dịu; cho dù các vị sa-môn, bà-la-môn ấy có cảm nhận những cảm giác đau đớn, nhức nhối, thô ráp, cay nghiệt do sự nỗ lực ép xác gây ra, họ có khả năng đạt được sự biết và thấy, sự giác ngộ vô thượng. Và cho dù các vị sa-môn, bà-la-môn ấy không cảm nhận những cảm giác đau đớn, nhức nhối, thô ráp, cay nghiệt do sự nỗ lực ép xác gây ra, họ cũng có khả năng đạt được sự biết và thấy, sự giác ngộ vô thượng. Này Bhāradvāja, đây là ví dụ thứ ba khởi lên trong Ta, thật kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây. Này Bhāradvāja, ba ví dụ này đã khởi lên trong Ta, thật kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây.
17. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Hay là Ta hãy nghiến răng, ép lưỡi lên vòm miệng, dùng tâm để đè nén, bóp nghẹt và thiêu đốt tâm.' Này Bhāradvāja, rồi Ta nghiến răng, ép lưỡi lên vòm miệng, dùng tâm để đè nén, bóp nghẹt và thiêu đốt tâm. Này Bhāradvāja, khi Ta nghiến răng, ép lưỡi lên vòm miệng, dùng tâm để đè nén, bóp nghẹt và thiêu đốt tâm, mồ hôi tuôn ra từ nách. Này Bhāradvāja, giống như một người khỏe mạnh nắm lấy đầu hoặc vai của một người yếu hơn để đè nén, bóp nghẹt và thiêu đốt; cũng vậy, này Bhāradvāja, khi Ta nghiến răng, ép lưỡi lên vòm miệng, dùng tâm để đè nén, bóp nghẹt và thiêu đốt tâm, mồ hôi tuôn ra từ nách. Này Bhāradvāja, nỗ lực của Ta được khơi dậy không lùi bước, sự tập trung chú ý được thiết lập không xao lãng; nhưng thân thể Ta bị kích động, không lắng dịu, vì bị áp đảo bởi sự nỗ lực đau đớn ấy.
18. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Hay là Ta hãy tu tập Thiền-na (thiền / jhāna) không thở.' Này Bhāradvāja, rồi Ta nín thở qua miệng và mũi. Này Bhāradvāja, khi Ta nín thở qua miệng và mũi, có tiếng gió thổi ra qua lỗ tai cực kỳ to. Giống như tiếng bễ lò rèn đang thổi cực kỳ to; cũng vậy, này Bhāradvāja, khi Ta nín thở qua miệng và mũi, có tiếng gió thổi ra qua lỗ tai cực kỳ to. Này Bhāradvāja, nỗ lực của Ta được khơi dậy không lùi bước, sự tập trung chú ý được thiết lập không xao lãng; nhưng thân thể Ta bị kích động, không lắng dịu, vì bị áp đảo bởi sự nỗ lực đau đớn ấy.
19. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Hay là Ta hãy tu tập Thiền-na không thở.' Này Bhāradvāja, rồi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai. Này Bhāradvāja, khi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai, những luồng gió cực mạnh đâm chọc vào đỉnh đầu. Này Bhāradvāja, giống như một người khỏe mạnh dùng một thanh gươm nhọn đâm vào đỉnh đầu; cũng vậy, này Bhāradvāja, khi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai, những luồng gió cực mạnh đâm chọc vào đỉnh đầu. Này Bhāradvāja, nỗ lực của Ta được khơi dậy không lùi bước, sự tập trung chú ý được thiết lập không xao lãng; nhưng thân thể Ta bị kích động, không lắng dịu, vì bị áp đảo bởi sự nỗ lực đau đớn ấy.
20. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Hay là Ta hãy tu tập Thiền-na không thở.' Này Bhāradvāja, rồi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai. Này Bhāradvāja, khi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai, có những cơn đau đầu cực mạnh trong đầu. Này Bhāradvāja, giống như một người khỏe mạnh dùng một sợi dây da cứng siết chặt quanh đầu; cũng vậy, này Bhāradvāja, khi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai, có những cơn đau đầu cực mạnh trong đầu. Này Bhāradvāja, nỗ lực của Ta được khơi dậy không lùi bước, sự tập trung chú ý được thiết lập không xao lãng; nhưng thân thể Ta bị kích động, không lắng dịu, vì bị áp đảo bởi sự nỗ lực đau đớn ấy.
21. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Hay là Ta hãy tu tập Thiền-na không thở.' Này Bhāradvāja, rồi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai. Này Bhāradvāja, khi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai, những luồng gió cực mạnh cắt xé trong bụng. Này Bhāradvāja, giống như một người đồ tể khéo tay hay người học việc của đồ tể dùng một con dao mổ bò sắc bén cắt xé trong bụng; cũng vậy, này Bhāradvāja, khi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai, những luồng gió cực mạnh cắt xé trong bụng. Này Bhāradvāja, nỗ lực của Ta được khơi dậy không lùi bước, sự tập trung chú ý được thiết lập không xao lãng; nhưng thân thể Ta bị kích động, không lắng dịu, vì bị áp đảo bởi sự nỗ lực đau đớn ấy.
22. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Hay là Ta hãy tu tập Thiền-na không thở.' Này Bhāradvāja, rồi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai. Này Bhāradvāja, khi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai, có một sức nóng cực mạnh trong thân thể. Này Bhāradvāja, giống như hai người khỏe mạnh nắm lấy cánh tay của một người yếu hơn để nướng và thiêu đốt trên một hố than hồng; cũng vậy, này Bhāradvāja, khi Ta nín thở qua miệng, mũi và tai, có một sức nóng cực mạnh trong thân thể. Này Bhāradvāja, nỗ lực của Ta được khơi dậy không lùi bước, sự tập trung chú ý được thiết lập không xao lãng; nhưng thân thể Ta bị kích động, không lắng dịu, vì bị áp đảo bởi sự nỗ lực đau đớn ấy.
23. Này Bhāradvāja, chư thiên nhìn thấy Ta liền nói: 'Sa-môn Gotama đã chết.' Một số chư thiên nói: 'Sa-môn Gotama chưa chết, nhưng đang sắp chết.' Một số chư thiên khác lại nói: 'Sa-môn Gotama không chết, cũng không sắp chết; sa-môn Gotama là bậc A-la-hán, đây là cách sống của một bậc A-la-hán.'
24. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Hay là Ta hãy thực hành nhịn ăn hoàn toàn.'
Này Bhāradvāja, rồi chư thiên đến chỗ Ta và nói: 'Thưa ngài, ngài đừng thực hành nhịn ăn hoàn toàn. Nếu ngài thực hành nhịn ăn hoàn toàn, chúng tôi sẽ truyền chất bổ dưỡng của chư thiên qua các lỗ chân lông của ngài. Nhờ đó ngài sẽ sống sót.'
Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Nếu Ta tự nhận là nhịn ăn hoàn toàn, nhưng những chư thiên này lại truyền chất bổ dưỡng của chư thiên qua các lỗ chân lông của Ta, và nhờ đó Ta sống sót. Như vậy là Ta nói dối.' Này Bhāradvāja, Ta từ chối những chư thiên ấy và nói: 'Không cần đâu.'
25. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Hay là Ta hãy ăn từng chút một, từng vốc tay một, hoặc là nước súp đậu xanh, hoặc là nước súp đậu ngựa, hoặc là nước súp đậu ván, hoặc là nước súp đậu Hà Lan.' Này Bhāradvāja, rồi Ta ăn từng chút một, từng vốc tay một, hoặc là nước súp đậu xanh, hoặc là nước súp đậu ngựa, hoặc là nước súp đậu ván, hoặc là nước súp đậu Hà Lan. Này Bhāradvāja, khi Ta ăn từng chút một, từng vốc tay một, hoặc là nước súp đậu xanh, hoặc là nước súp đậu ngựa, hoặc là nước súp đậu ván, hoặc là nước súp đậu Hà Lan, thân thể Ta trở nên cực kỳ gầy gò. Giống như những đốt cây leo hay đốt cây tre đen; tay chân Ta trở nên như vậy vì ăn quá ít. Giống như móng guốc của con lạc đà; mông của Ta trở nên như vậy vì ăn quá ít. Giống như một chuỗi hạt; xương sống của Ta nhô lên lõm xuống như vậy vì ăn quá ít. Giống như những rui mè của một ngôi nhà hoang tàn bị sụp đổ; các xương sườn của Ta lộ ra như vậy vì ăn quá ít. Giống như những vì sao lấp lánh sâu thẳm dưới một giếng nước sâu; con ngươi trong hốc mắt của Ta chìm sâu lấp lánh như vậy vì ăn quá ít. Giống như một quả bầu đắng bị cắt khi còn xanh, bị gió nắng làm cho nhăn nheo héo úa; da đầu của Ta trở nên nhăn nheo héo úa như vậy vì ăn quá ít. Này Bhāradvāja, khi Ta nghĩ: 'Ta sẽ sờ da bụng', thì Ta nắm trúng xương sống; khi Ta nghĩ: 'Ta sẽ sờ xương sống', thì Ta nắm trúng da bụng; này Bhāradvāja, da bụng của Ta dính sát vào xương sống như vậy vì ăn quá ít. Này Bhāradvāja, khi Ta nghĩ: 'Ta sẽ đi đại tiện hay tiểu tiện', thì Ta ngã úp mặt xuống đất ngay tại đó vì ăn quá ít. Này Bhāradvāja, để xoa dịu thân thể này, Ta dùng tay xoa bóp các chi. Này Bhāradvāja, khi Ta dùng tay xoa bóp các chi, những sợi lông mục gốc rụng lả tả khỏi thân thể vì ăn quá ít.
26. Này Bhāradvāja, những người nhìn thấy Ta liền nói: 'Sa-môn Gotama đen đúa.' Một số người nói: 'Sa-môn Gotama không đen đúa, sa-môn Gotama sạm màu.' Một số người khác lại nói: 'Sa-môn Gotama không đen đúa, cũng không sạm màu, sa-môn Gotama có màu da xám xịt'; này Bhāradvāja, màu da trong trẻo sáng sủa của Ta đã bị hủy hoại đến mức như vậy vì ăn quá ít.
27. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Bất kỳ sa-môn hay bà-la-môn nào trong quá khứ đã cảm nhận những cảm giác đau đớn, nhức nhối, thô ráp, cay nghiệt do sự nỗ lực ép xác gây ra, thì mức độ này là tột cùng, không thể hơn được nữa; bất kỳ sa-môn hay bà-la-môn nào trong tương lai sẽ cảm nhận những cảm giác đau đớn, nhức nhối, thô ráp, cay nghiệt do sự nỗ lực ép xác gây ra, thì mức độ này là tột cùng, không thể hơn được nữa; bất kỳ sa-môn hay bà-la-môn nào trong hiện tại đang cảm nhận những cảm giác đau đớn, nhức nhối, thô ráp, cay nghiệt do sự nỗ lực ép xác gây ra, thì mức độ này là tột cùng, không thể hơn được nữa. Nhưng với sự thực hành khổ hạnh cay nghiệt này, Ta vẫn không đạt được trạng thái vượt trội của con người, không đạt được sự thù thắng của tri kiến bậc thánh. Liệu có con đường nào khác dẫn đến giác ngộ chăng?'
28. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Ta nhớ lại khi cha Ta, người dòng Sākya, đang làm lễ cày ruộng, Ta ngồi dưới bóng mát của cây hồng đào, rời bỏ khỏi bản năng, rời bỏ khỏi những điều không thiện (bất thiện pháp / akusalehi dhammehi), Ta đã đạt và an trú trong Thiền-na thứ nhất, trạng thái có chủ động hướng sự chú ý và nỗ lực duy trì sự chú ý (tầm và tứ / savitakkaṁ savicāraṁ), có hân hoan (hỷ / pīti) và hạnh phúc (lạc / sukha) sinh ra từ sự rời bỏ. Liệu đây có phải là con đường dẫn đến giác ngộ chăng?' Này Bhāradvāja, đi theo ký ức đó, nhận thức (thức / viññāṇaṁ) của Ta xác nhận: 'Đây chính là con đường dẫn đến giác ngộ.'
29. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Tại sao Ta lại sợ hãi hạnh phúc ấy, thứ hạnh phúc hoàn toàn tách biệt khỏi bản năng, tách biệt khỏi những điều không thiện?' Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Ta không sợ hãi hạnh phúc ấy, thứ hạnh phúc hoàn toàn tách biệt khỏi bản năng, tách biệt khỏi những điều không thiện.'
30. Này Bhāradvāja, Ta đã nghĩ thế này: 'Thật không dễ gì đạt được hạnh phúc ấy với một thân thể cực kỳ gầy gò như thế này. Hay là Ta hãy ăn thức ăn thô (thô / oḷārikaṁ), như cơm và cháo.' Này Bhāradvāja, rồi Ta đã ăn thức ăn thô, như cơm và cháo.
Này Bhāradvāja, lúc bấy giờ có năm vị tỳ kheo đang hầu hạ Ta [với suy nghĩ]: 'Bất cứ Giáo pháp nào sa-môn Gotama đạt được, ngài sẽ báo cho chúng ta biết.' Này Bhāradvāja, khi Ta ăn thức ăn thô, như cơm và cháo, năm vị tỳ kheo ấy chán nản rời bỏ Ta [với suy nghĩ]: 'Sa-môn Gotama đã sống buông thả, đã từ bỏ nỗ lực, đã quay lại lối sống buông thả.'
31-33. Này Bhāradvāja, sau khi ăn thức ăn thô và lấy lại sức lực, rời bỏ khỏi bản năng [...lặp lại...] Ta đã đạt và an trú trong Thiền-na thứ nhất. Do không còn chủ động hướng sự chú ý và nỗ lực duy trì sự chú ý (vô tầm vô tứ / avitakkaṁ avicāraṁ), [ở bên trong] tâm trở nên ổn định, lắng đọng, tâm hợp thành một (nhất tâm / ekodibhāvaṁ), Ta đạt và an trú trong Thiền-na thứ hai, trạng thái có hân hoan và hạnh phúc sinh ra từ định ... Thiền-na thứ ba ... Ta đạt và an trú trong Thiền-na thứ tư.
34. Khi tâm đã định tĩnh, trong sạch, sáng suốt, không tì vết, không còn nhiễm bẩn (phiền não / upakkilese), trở nên mềm mại, dễ sử dụng, vững chắc và đạt đến trạng thái bất động như vậy, Ta hướng tâm đến trí tuệ nhớ lại các đời sống quá khứ. Ta nhớ lại nhiều đời sống quá khứ, cụ thể là—một đời, hai đời [...lặp lại...] như vậy Ta nhớ lại nhiều đời sống quá khứ cùng với các đặc điểm và chi tiết.
35. Này Bhāradvāja, đây là hiểu biết (minh / vijjā) thứ nhất Ta đạt được trong canh đầu của đêm, không hiểu biết (vô minh / avijjā) bị phá vỡ, hiểu biết sinh khởi; bóng tối bị phá vỡ, ánh sáng sinh khởi; như điều xảy ra với một người sống không sao nhãng (bất phóng dật / appamattassa), nhiệt tâm, quyết chí.
36-38. Khi tâm đã định tĩnh, trong sạch, sáng suốt, không tì vết, không còn nhiễm bẩn, trở nên mềm mại, dễ sử dụng, vững chắc và đạt đến trạng thái bất động như vậy, Ta hướng tâm đến trí tuệ về sự chết và tái sinh của chúng sinh. Với mắt thần (thiên nhãn / dibbena cakkhunā) trong sạch, vượt qua giới hạn con người, Ta thấy các chúng sinh chết đi và tái sinh, thấp kém và cao quý, xinh đẹp và xấu xí, hạnh phúc và đau khổ, Ta biết rõ (tuệ tri / pajānāmi) các chúng sinh đi theo nghiệp của mình [...lặp lại...]
Này Bhāradvāja, đây là hiểu biết thứ hai Ta đạt được trong canh giữa của đêm, không hiểu biết bị phá vỡ, hiểu biết sinh khởi; bóng tối bị phá vỡ, ánh sáng sinh khởi; như điều xảy ra với một người sống không sao nhãng, nhiệt tâm, quyết chí.
39. Khi tâm đã định tĩnh, trong sạch, sáng suốt, không tì vết, không còn nhiễm bẩn, trở nên mềm mại, dễ sử dụng, vững chắc và đạt đến trạng thái bất động như vậy, Ta hướng tâm đến trí tuệ về sự cạn kiệt của các nguồn ác (lậu hoặc / āsavānaṁ). Ta hiểu toàn bộ đúng như thật: 'Đây là đau khổ (khổ / dukkhaṁ)', Ta hiểu toàn bộ đúng như thật: 'Đây là sự hình thành (tập / samudayo) của đau khổ', Ta hiểu toàn bộ đúng như thật: 'Đây là sự chấm dứt của đau khổ', Ta hiểu toàn bộ đúng như thật: 'Đây là con đường dẫn đến sự chấm dứt đau khổ'; Ta hiểu toàn bộ đúng như thật: 'Đây là các nguồn ác', Ta hiểu toàn bộ đúng như thật: 'Đây là sự hình thành của các nguồn ác', Ta hiểu toàn bộ đúng như thật: 'Đây là sự chấm dứt của các nguồn ác', Ta hiểu toàn bộ đúng như thật: 'Đây là con đường dẫn đến sự chấm dứt các nguồn ác'.
40. Khi Ta biết như vậy, thấy như vậy, tâm được giải thoát khỏi nguồn ác của bản năng (dục lậu / kāmāsavāpi), tâm được giải thoát khỏi nguồn ác của mong muốn hiện hữu (hữu lậu / bhavāsavāpi), tâm được giải thoát khỏi nguồn ác của Không Hiểu Biết (vô minh lậu / avijjāsavāpi). Khi được giải thoát, có sự hiểu biết rằng: 'Đã được giải thoát'.
Ta hiểu toàn bộ: 'Sự tái sinh (sanh / jāti) đã cạn kiệt, cốt lõi đời sống thánh thiện đã hoàn tất, những việc cần làm đã làm xong, không còn trở lại trạng thái này nữa'.
41. Này Bhāradvāja, đây là hiểu biết thứ ba Ta đạt được trong canh cuối của đêm, không hiểu biết bị phá vỡ, hiểu biết sinh khởi; bóng tối bị phá vỡ, ánh sáng sinh khởi; như điều xảy ra với một người sống không sao nhãng, nhiệt tâm, quyết chí."
42. Khi được nói vậy, thanh niên Saṅgārava nói với Đức Phật: "Sự nỗ lực của Tôn giả Gotama thật kiên định, sự nỗ lực của Tôn giả Gotama thật xứng đáng với bậc chân nhân; đúng như của một bậc A-la-hán, Đấng Chánh Đẳng Giác. Thưa Tôn giả Gotama, chư thiên có tồn tại không?"
"Này Bhāradvāja, điều này đã được Ta biết một cách chắc chắn (sự tình / ṭhānaso), đó là có chư thiên bậc cao (thượng thiên / adhidevā)."
"Thưa Tôn giả Gotama, khi được hỏi: 'Chư thiên có tồn tại không?', ngài lại trả lời: 'Này Bhāradvāja, điều này đã được Ta biết một cách chắc chắn, đó là có chư thiên bậc cao.' Thưa Tôn giả Gotama, nếu như vậy, chẳng phải đó là lời nói dối [khéo léo]trống rỗng sao?"
"Này Bhāradvāja, khi được hỏi: 'Chư thiên có tồn tại không?', nếu ai đó trả lời: 'Chư thiên có tồn tại', hoặc trả lời: 'Điều đó đã được tôi biết một cách chắc chắn'; thì ở đây, một người có trí chắc chắn có thể đi đến kết luận rằng: 'Chư thiên có tồn tại'."
"Nhưng tại sao Tôn giả Gotama không trả lời tôi ngay từ đầu? [là có chư thiên]"
"Này Bhāradvāja, điều này đã được thế gian thừa nhận rộng rãi, đó là: 'Chư thiên có tồn tại'."
43. Khi được nói vậy, thanh niên Saṅgārava nói với Đức Phật: "Thật tuyệt vời, thưa Tôn giả Gotama! Thật tuyệt vời, thưa Tôn giả Gotama! Giống như người lật ngửa những gì bị úp sấp, mở bày những gì bị che khuất, chỉ đường cho người bị lạc lối, hay cầm ngọn đèn sáng đi vào bóng tối để những ai có mắt có thể thấy được hình ảnh; cũng vậy, Giáo pháp đã được Tôn giả Gotama làm sáng tỏ qua nhiều phương tiện. Con xin quy y Tôn giả Gotama, quy y Giáo pháp và quy y Tăng chúng. Xin Tôn giả Gotama nhận con làm cư sĩ, đã quy y từ hôm nay cho đến trọn đời."
Kinh Saṅgārava kết thúc, là bài kinh thứ mười.