SUTTA 106
Nếu vị ấy đạt được cận định của tầng thiền thứ tư, điều này trở thành nền tảng để vị ấy chứng đắc “bất động”, tức chính tầng thiền thứ tư. Nhưng nếu vị ấy đạt được tuệ quán, thì vị ấy quyết tâm hoàn thiện trí tuệ bằng cách đào sâu tuệ quán của mình để đạt đến quả A-la-hán.
Quyết tâm “hoàn thiện trí tuệ” này có thể giải thích tại sao rất nhiều đoạn tiếp theo của bài kinh, dù kết thúc bằng những chứng đắc thuộc các cấp độ định khác nhau, lại được diễn đạt bằng những cách nói thích hợp với sự phát triển của tuệ quán.
“Thức dẫn đến [tái sinh]” (samivattanikam viññāṇam) là thức quả mà nhờ đó người này tái sinh. Thức này có cùng tính chất bất động với thức tạo nghiệp (kammically formative consciousness) đã chứng đắc tầng thiền thứ tư.
Vì chính thức thuộc tầng thiền thứ tư quyết định sự tái sinh, nên người này sẽ tái sinh vào một trong những cảnh giới chư thiên tương ứng với tầng thiền thứ tư.
Tại MN 43.33, phép quán này được nói là dẫn đến tâm giải thoát nhờ tính không.
(i) Vị ấy không thấy tự ngã của mình ở bất cứ nơi nào.
(ii) Vị ấy không thấy một tự ngã của chính mình có thể được xem là thứ thuộc về người khác, chẳng hạn như anh em, bạn bè, người giúp việc, v.v.
(iii) Vị ấy không thấy tự ngã của người khác.
(iv) Vị ấy không thấy tự ngã của người khác có thể được xem là thứ thuộc về mình.
Bản thảo của Ñm có ghi chú: “Những cách diễn đạt này [trong đoạn văn này và đoạn tiếp theo] dường như là những khẩu hiệu hoặc cách mô tả khuôn mẫu về các chứng đắc Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Chúng chủ yếu có nguồn gốc phi Phật giáo, và đôi khi được sử dụng làm cơ sở cho kiến chấp về thân hiện hữu [= quan điểm về nhân cách, bản ngã].”
Xem chú thích số 19 của Ñm về Vsm XXI, 53 để biết thêm phần thảo luận và các tài liệu tham khảo khác.
“Những gì hiện hữu, những gì đã trở thành” là năm uẩn.
Phần đầu của công thức này một lần nữa dường như là cách diễn đạt cô đọng của một quan điểm do những người phi Phật giáo chủ trương. Một số bài kinh xác định đây là cách diễn đạt quan điểm đoạn kiến (annihilationist view), được Đức Phật sử dụng lại nhưng gán cho nó những ý nghĩa mới.
Để xem những chỗ khác xuất hiện công thức này, hãy xem SN iii.55–56, 99, 183, 206; AN iv.69–72, v.63.
Chú giải MA: Đức Phật đã giải thích việc vượt qua dòng lũ cho một vị Tỳ-kheo sử dụng bất kỳ chứng đắc nào từ tầng thiền thứ ba cho đến tầng thiền vô sắc thứ tư làm nền tảng (để chứng đắc quả A-la-hán).
Chú giải MA: Đây là toàn bộ thân kiến (personality) – vòng luân chuyển trong ba cõi hiện hữu; không có thân kiến nào nằm ngoài phạm vi này.
Chú giải MT bổ sung rằng quả A-la-hán được gọi là “Bất tử” (the Deathless) bởi vì quả vị này mang hương vị của sự Bất tử, do được chứng đắc dựa trên nền tảng Niết-bàn, vốn là Bất tử.